Özgürlük

Bu derste siyaset felsefesinin merkezindeki kavramlardan biri olan özgürlüğü baştan sona işliyoruz: tanımı, türleri, önde gelen filozofların yaklaşımı ve sınırlarıyla birlikte. Anlatımı, konuyu ilk kez gören bir öğrencinin rahatça izleyebileceği örneklerle kuracağız. Farklı felsefe konularını yan yana görmek istersen Felsefe dersleri sayfasındaki ünite sıralamasına bakabilirsin.

Özgürlük Nedir?

Özgürlük, bireyin dışarıdan gelen baskı, zorlama ve kısıtlama olmadan kendi aklı, iradesi ve vicdanı doğrultusunda düşünme, karar verme ve davranma hâlidir. Özgürlük salt "hiçbir kurala bağlı olmama" değildir; insanın kendi hayatı hakkında karar alabilmesi ve bu kararların sorumluluğunu üstlenebilmesidir. Bu yüzden siyaset felsefesinde özgürlük, birey ile devlet ilişkisinin belirleyici kavramıdır: devletin gücünün sınırı, büyük ölçüde "özgürlük ne kadar kısıtlanabilir?" sorusuna verilen cevaba bağlıdır.

Somut bir örnek üzerinden düşünelim: Bir öğrencinin derste düşüncesini açıklamaktan çekinmesi, ailesinin ona meslek seçimi dayatması ya da bir ülkede basının sansürle susturulması, özgürlüğün üç farklı alandaki kısıtlanmasıdır. Ortak nokta, kişinin iradesinin dışındaki bir güçle engellenmesidir. Kısıtlama devletten gelebileceği gibi aileden, işyerinden ya da toplumsal baskıdan da gelebilir.

Özgürlüğün Türleri

Özgürlük tek parça bir kavram gibi görünse de felsefede ve hukukta alanlara ayrılarak incelenir:

• Düşünce ve ifade özgürlüğü: Düşünceleri korkusuzca kurma ve açıklama hakkı.
• İnanç ve vicdan özgürlüğü: Dilediğine inanma, inanmama ya da inancını değiştirme hakkı.
• Yaşama ve kişi güvenliği özgürlüğü: Yaşam hakkının ve beden bütünlüğünün korunması.
• Davranma ve seçme özgürlüğü: Eğitim, meslek, yerleşim gibi hayat alanlarını kendi isteğine göre belirleme.
• Toplanma ve örgütlenme özgürlüğü: Başkalarıyla bir araya gelme, dernek ve siyasi parti kurma hakkı.

Negatif ve pozitif özgürlük

Siyaset felsefesinde en yaygın ayrım, Isaiah Berlin'in popülerleştirdiği negatif ve pozitif özgürlük ayrımıdır. Negatif özgürlük "...den özgür olma"dır: dış müdahalenin, zorlamanın ve engelin olmamasıdır. Sansürün bulunmaması negatif özgürlüktür. Pozitif özgürlük ise "... olma özgürlüğü"dür: kişinin kendi hayatının efendisi olması, kendi kendini yönetebilmesidir. Sansür olmasa bile bilgilenme ve karar verme imkânı olmayan birinin pozitif özgürlüğü tam sayılmaz. Kısacası negatif özgürlük bir engelin yokluğunu, pozitif özgürlük yetkinlik ve kendi kendine hükmetme hâlini anlatır.

Filozoflara Göre Özgürlük

Özgürlük sorusu, "devleti nasıl kurmalıyız?" sorusuyla iç içedir. Aşağıda özgürlük eksenindeki temel yaklaşımları topladık; sözleşme kuramlarının bütününü ayrı bir derste işliyoruz: Toplum sözleşmesi.

• Hobbes: Doğal durumda insan sınırsız özgürlüğe sahiptir; ancak bu hâl herkesin herkesle savaşıdır. Güvenlik için bireyler özgürlüklerinin büyük bölümünü mutlak otoriteye devreder; özgürlük, devletin izin verdiği alan hâline gelir. Ayrıntılar için Hobbes dersine bak.
• Locke: İnsan doğuştan can, mülkiyet ve özgürlük haklarıyla gelir. Devletin görevi bu doğal hakları korumaktır; rıza olmadan özgürlük elden alınamaz. Ayrıntılar için Locke dersine bak.
• Rousseau: "İnsan özgür doğar, her yerde zincirler içindedir." sözüyle başlar. Ona göre özgürlük, yasaların da yazarı olmak, yani genel iradeye katılmakla mümkündür. Ayrıntılar için Rousseau dersine bak.
• Kant: Özgürlük, başkasının dayattığı kurallara uymak değil, kendi aklınla koyduğun yasaya uymaktır; buna özerklik denir.
• John Stuart Mill: Özgürlüğün tek meşru sınırı, başkasına zarar verme olasılığıdır. Kişi kendi bedeni ve zihni üzerinde egemendir; bu ilkeye zarar ilkesi denir.
• Spinoza ve Sartre: Spinoza'ya göre kölelik bilgisizlikten doğar; insan nedenleri anladıkça özgürleşir. Sartre ise insanın "özgürlüğe mahkûm" olduğunu söyler: seçmemek de bir seçimdir ve insan bu seçimlerin sorumluluğundan kurtulamaz.

Özgürlüğün Sınırları

Özgürlük sınırsız bir hak değildir; nereye kadar uzanacağı da felsefenin tartıştığı bir konudur. Başlıca sınırları şöyle sıralayabiliriz:

1. Başkasının özgürlüğü: Benim özgürlüğüm, başkasının aynı özgürlüğü kullanmasına engel olamaz. Klasik ifadeyle "yumruğumun özgürlüğü, komşumun çenesiyle biter."
2. Zarar ilkesi: Yalnızca kendimizi ilgilendiren davranışlara karışılamaz; başkasına zarar veren davranış sınırlandırılabilir.
3. Hukuk kuralları: Özgürlükler ancak yasa ile ve ölçülü biçimde sınırlandırılabilir. Devletin bu sınırlandırma gücünü nereden aldığı ve nasıl denetlendiği Hukuk ve devlet dersinde ayrıca ele alınır.
4. Ahlaki sorumluluk: Özgürlük sorumsuzluk değil, sorumluluk demektir; seçme yeteneği, seçimin sonuçlarını üstlenmeyi de gerektirir.

Özgürlük tek başına düşünülemez: Herkesin özgürlüğü eşit tanınmazsa güçlünün özgürlüğü zayıfın özgürlüğünü yutar. Bu denge sorusu Eşitlik dersinin, özgürlüklerin siyasal hayata yansıması ise Demokrasi dersinin konusudur. Devletin bu dengeyi kurma ve koruma işlevi için Devlet nedir? dersine de göz atabilirsin.

Özgürlük Konusunda Sık Yapılan Hatalar

Sınav sorularında ve günlük tartışmalarda en çok aşağıdaki yanılgılara düşülür:

• "Özgürlük sınırsızlıktır" sanmak: Sınırsızlık anarşiye götürür; herkesin sınırsız özgürlüğü, sonuçta hiç kimsenin özgürlüğü olmaz. Özgürlük, sınırlarıyla birlikte düşünülür.
• Özgürlüğü kuralsızlıkla karıştırmak: Kural olmaması insanı özgür kılmaz; içsel bağımlılıklar ve bilgisizlik de bir esarettir. Bu yüzden felsefede bilgelik, özgürleşmenin yolu sayılır.
• Hobbes'u özgürlük savunucusu saymak: Hobbes güvenliği önceler ve bireyi neredeyse tüm haklarını devlete devretmeye çağırır; doğal hakları savunan isim Locke'tur.
• Negatif ve pozitif özgürlüğü karıştırmak: "Engelin olmaması" ile "kendi hayatının efendisi olmak" aynı şey değildir; bu ayrım sınav sorularında sıkça ölçülür.
• Zarar ilkesini yalnızca fiziksel zararla sınırlandırmak: Zarar yalnızca dövme biçimde olmaz; aldatma, manipülasyon ve hakların kısıtlanması da zarar sayılır.