Eşitlik

Bu derste siyaset felsefesinin temel kavramlarından biri olan eşitliği baştan sona işliyoruz: türleri, özgürlük ve adaletle ilişkisi, toplum sözleşmesi düşünürlerinin bakış açıları ve sık yapılan yanılgılar. Kavramların bütünü için Felsefe dersleri bölümümüze göz atabilirsin.

Eşitlik Nedir?

Siyaset felsefesinde eşitlik, bir toplumdaki bireylerin temel değer ve haklar bakımından aynı türden sayılması, hiç kimsenin doğuş, sınıf, cinsiyet, etnik köken ya da inanış gibi nedenlerle ayrıcalıklı ya da ikinci sınıf tutulmaması demektir. Buradaki kritik nokta şudur: Eşitlik, herkesin her bakımdan aynı olması değildir. İnsanlar yetenek, emek ve koşullar bakımından doğal olarak farklıdırlar; eşitlik ilkesi bu farklılıkların silinmesini değil, hiçbirinin ayrıcalık ya da aşağılanma gerekçesi yapılmamasını ister. Kısacası eşitlik “aynılık” değil, aynı ahlaki değere sahip olma durumudur.

Eşitlik aynı zamanda bir norm sorunudur: İnsanlar gerçekte eşit değildir; felsefe “nasıl olması gerektiğini” sorar ve bireylerin kanun, siyaset ve toplum karşısındaki konumlarının eşit tutulmasını hak temelli gerekçelerle savunur. Eşitlik ile adalet birbirine yakın ama örtüşmeyen kavramlardır; adaletin klasik formülü, eşitleri eşit, eşit olmayanları eşit olmayan biçimde gözetmeyi gerektirir. Yani herkese aynı muameleyi yapmak her zaman adil olmayabilir; adalet kavramının ayrıntılarını Adalet dersimizde işledik.

Eşitliğin Türleri

Eşitlik tek biçimli bir talep değildir; hangi alanda söz konusu olduğuna göre farklı türleri ayrılır:

• Hukuki (yasal) eşitlik: Herkesin kanun önünde eşit sayılması; yasanın koyarken de uygularken de kişiye göre ayrım yapmaması.
• Siyasal eşitlik: Herkesin oy kullanma, aday olma ve yönetime katılma haklarından eşit ölçüde yararlanması.
• Sosyal eşitlik: Toplumsal sınıf, statü, cinsiyet ve köken temelli ayrıcalıkların ve aşağılayıcı hiyerarşilerin kaldırılması.
• Ekonomik eşitlik: Gelir ve servet dağılımında aşırı uçların giderilmesi; en iddialı biçimi herkesin eşit paya sahip olmasını ister.
• Fırsat eşitliği: Herkesin eğitim, istihdam ve kamusal hizmetlere aynı koşullarla erişebilmesi.

Bu türler birbirini tamamlar ve tek başına yeterli değildir. Kanun önünde eşitlik yazılı olsa bile, eğitime ve yargıya erişimde somut eşitsizlikler sürüyorsa hukuki eşitlik kâğıt üstünde kalır. Bu yüzden modern anayasalar eşitliği hem bir hukuk ilkesi hem de devletin üstlenmesi gereken bir görev olarak düzenler; devletin bu rolünün çerçevesini Devlet nedir? dersimizde bulabilirsin.

Fırsat Eşitliği mi, Sonuç Eşitliği mi?

Eşitlik tartışmalarının kırılma noktası şudur: Neyin eşit olması isteniyor? Bu soruya verilen iki temel yanıt, birbirinden oldukça farklı siyasal sonuçlara götürür:

• Fırsat eşitliği: Yarışın başlangıç çizgisini eşitler. Herkes aynı sınavın, aynı iş ilanının, aynı eğitim olanaklarının önünde bulunur; sonuç kişinin yeteneği ve emeğine göre belirlenir. Bireysel farklılıklara ve özgür seçime geniş yer tanır.
• Sonuç eşitliği: Yarışın bitiş çizgisini eşitlemeyi hedefler. Gelir, statü ve yaşam koşullarının toplumda mümkün olduğunca eşit dağıtılmasını ister; bunun için de devletin yeniden dağıtım yapması gerekir.

Somut bir örnek: Üniversite sınavına herkesin aynı sorularla girmesi fırsat eşitliği görünümü verir; ama bir öğrenci özel ders, kaynak ve sessiz bir çalışma ortamına erişirken diğeri bunlara hiç ulaşamıyorsa, eşit görünen başlangıç gerçekte eşit değildir. Bu yüzden fırsat eşitliği söylemi, arka plandaki sonuç eşitsizliğini gizleyebilir. Sağlıklı model, başlangıç koşullarını eşitlemeye çalışan bir fırsat eşitliği anlayışıdır.

Eşitlik–Özgürlük Gerilimi

Siyaset felsefesinin klasik tartışmalarından biri, eşitlik ile Özgürlük değerleri arasındaki sürtüşmedir. Temel özgürlükler herkese eşit tanınmadığında eşitlik zaten söz konusu olmaz; ama eşitliği devlet müdahalesiyle zorlamak da özgürlük alanını daraltabilir. İki uç yaklaşım şöyle özetlenebilir:

• Eşitlikçi yaklaşım: Aşırı eşitsizlik, yoksulun özgürlüğünü kâğıt üstünde bırakır; bu yüzden devletin vergi ve sosyal politikalarla dengelemesi gerekir.
• Özgürlükçü yaklaşım: Emeğin ve hak edilen kazancın devlet eliyle yeniden dağıtılması özgürlüğü kısıtlar; eşitsizlik, bireylerin serbest seçimlerinin doğal sonucu olabilir.

Modern yaklaşımlar çoğunlukla ikisi arasında denge kurar: temel hak ve özgürlüklerde mutlak eşitlik, fırsatlarda eşitlik, gelir dağılımında ise tam eşitlik değil eşitsizliğin makul ölçüde azaltılması. John Rawls'un adalet anlayışı, bu dengeyi kurma girişiminin en etkili örneklerinden biridir.

Klasik Sözleşme Düşünürlerinde Eşitlik

Eşitliğin modern siyaset felsefesinin merkezi bir kavramı hâline gelmesinde toplum sözleşmesi geleneğinin yeri büyüktür. Bu geleneğin ortak sorusu, insanların devlet kurulmadan önce hangi koşullarda yaşadığıdır; kurulan bu “doğa durumu” hayali, eşitlik kavramını üç düşünürde de merkezine alır:

• Hobbes: Eşitliği bir değer değil, bir olgu olarak görür: İnsanlar zihin ve beden gücü bakımından kabaca eşittir; en zayıf bile en güçlüsünü öldürebilecek kadar güçlüdür. Bu doğal eşitlik karşılıklı güvensizlik ve herkesin herkese karşı savaşını doğurur; devleti kurma gerekçesi tam da budur. Ayrıntılar Hobbes dersinde.
• Locke: Eşitliği bir hak olarak savunur: Doğa durumundaki insanlar yaşam, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal haklara eşit sahiptir; devletin görevi bu eşit hakları korumaktır. Ancak Locke hukuki eşitlikten yanadır; emek ve mülkiyet kaynaklı eşitsizlikleri sorun saymaz. Ayrıntılar Locke dersinde.
• Rousseau: Eşitliği bir talep hâline getirir: Özel mülkiyetin ortaya çıkışıyla doğal eşitlik bozulmuş, zengin-yoksul ve efendi-köle hiyerarşileri doğmuştur. Sözleşmeyle kurulacak siyasal toplum, vatandaşlar arasında yasal ve ahlaki eşitliği yeniden kurmakla yükümlüdür. Ayrıntılar Rousseau dersinde.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Eşitlik en çok şu karıştırmalar yüzünden yanlış anlaşılır:

1. “Eşitlik, herkese aynı şeyi vermek demektir.” Hayır; adaletli eşitlik, ihtiyaç ve koşullara göre farklı düzenleme gerektirebilir. İki öğrenciden biri görme engelliyken ikisine de aynı basılı kitabı vermek eşitlik değil, eşitsizlik üretir.
2. “Kanun önünde eşitlik, gerçek eşitliği tek başına sağlar.” Bu yalnızca hukuki (biçimsel) eşitliktir; eğitimde, yargıya erişimde ve ekonomideki somut eşitsizlikler sürdüğü sürece eşitlik eksik kalır.
3. “Fırsat eşitliği varsa sonuç eşitsizliği sorun değildir.” Miras, bölgesel farklılıklar ve aile koşulları gibi etkenler, eşit görünen fırsatları gerçekte eşitlemez.
4. “Eşitlik özgürlüğün zıttıdır.” İkisi arasında gerilim vardır ama özgürlüklerin herkese eşit tanınmaması, özgürlüğü baştan ortadan kaldırır; modern düzenler bu yüzden eşit özgürlük ilkesini benimser.
5. “Eşitlik denince yalnızca ekonomik eşitlik anlaşılır.” Eşitlik çok boyutludur: hukuki, siyasal, sosyal, ekonomik ve fırsat boyutlarının her biri ayrı bir tartışma alanıdır.