Toplum Sözleşmesi

Kural olmayan bir sınıfta kimse sıraya girmez; kısa sürede herkesin işi durur. Siyaset felsefesinin en etkili fikirlerinden toplum sözleşmesi tam bu noktadan yola çıkar: Devlet ve kurallar, üstümüze zorla giyilen bir yük değil, özgür insanların güvenli bir yaşam için yaptıkları bir anlaşmadır. Bu derste kuramı Hobbes'un, Locke'un ve Rousseau'nun üç farklı versiyonu üzerinden işliyoruz. Ders, Felsefe dersleri kategorimizdeki Siyaset Felsefesi ünitesinin bir parçasıdır.

Toplum Sözleşmesi Nedir?

Toplum sözleşmesi kuramı, siyasal otoritenin yani devletin meşruiyet kaynağını bireylerin rızasına bağlar. Buna göre insanlar başlangıçta devlet ve hukuk olmayan bir durumda yaşamış; sakıncalarını görünce, düzen ve güvenlik karşılığında haklarının bir bölümünden vazgeçerek devleti kurmuşlardır. Kuram iki temel soruya yanıt arar: Devlet neden vardır ve itaat ne zaman meşrudur, direnmek ne zaman haklıdır?

Kuramın ortak varsayımlarını şöyle sıralayabiliriz:

• Doğa durumu varsayımı: Devletten önceki hâl, düşünmenin başlangıç noktasıdır.
• Bireyler özgür ve eşittir: Kimse doğuştan başkasını yönetme hakkına sahip değildir.
• Meşruiyet rızaya dayanır: Devletin gücü insanların anlaşmasından gelir; Tanrı buyruğundan, hanedan soyağacından ya da kudretten değil.
• Takas mantığı: Birey doğal özgürlüğünün bir kısmından feragat eder; karşılığında güvenlik, düzen ve hukuk kazanır.

Doğa Durumu Düşüncesi

Doğa durumu, devletin, hukukun ve tarafsız bir yargıcın bulunmadığı varsayımsal durumdur. Bu tarihsel bir anlatı değil, bir düşünce deneyidir: Filozof, "devlet olmasaydı ne olurdu?" sorusuna verdiği yanıtta, devletin ne için ve nasıl olması gerektiğine dair sonucunu da kurar. Trafik ışığı olmayan kavşakta sürücülerin birbirine girdiğini düşünürsen ortak kuralın gerekliliği somutlaşır. Üç kuramcının doğa durumu tasvirlerinin farklı olması, sonuçlarının da farklı olmasının nedenidir. Devletin kendisini merak ediyorsan Devlet nedir? dersimize bakabilirsin.

Hobbes'a Göre Toplum Sözleşmesi

İngiliz iç savaşının kaosunu yaşayan Hobbes, Leviathan (1651) adlı eserinde doğa durumunu kara bir tablo olarak çizer: İnsan insanın kurdu durur (homo homini lupus) ve "herkesin herkese karşı savaşı" sürer. Üstün bir güç olmadığı için herkes güvenliğini kendi gücüyle arar; sonuç, mülkiyetin ve hayatın güvende olmadığı sürekli bir tehdit hâlidir. Bu ortamda insanın yaşamı "yalnız, yoksul, korkulu, hayvani ve kısa"dır.

Çıkış yolu nettir: İnsanlar, doğal haklarının tümünü bir kez ve geri alınamaz biçimde kudretli bir egemene devreder. Egemen (Leviathan) barışı koruduğu sürece sorgulanamaz; ona başkaldırmak savaşa dönmektir. Bu yüzden Hobbes mutlak bir devleti savunur: Asıl kazanım korkusuz yaşamaaktır; özgürlük ancak barışta tartışılabilir.

Locke'a Göre Toplum Sözleşmesi

1688 İngiliz devriminin düşünsel mimarı Locke, doğa durumunu Hobbes gibi savaş değil, doğal yasanın yönettiği özgürlük hâli olarak tasvir eder. Doğal yasa, aklın herkese öğrettiği kuraldır: Kimse başkasının yaşamına, özgürlüğüne ve mülkiyetine saldıramaz; bu üçü devletten önce de insana ait doğal haklardır. Ancak doğa durumunda tarafsız bir yargıç ve yaptırım gücü yoktur.

Sözleşmenin amacı bu eksikleri gidermektir: İnsanlar yalnızca yargılama ve yaptırım gibi sınırlı yetkileri devreder; egemen de sözleşmenin tarafı olduğundan hukuka bağlıdır. Devlet doğal hakları korumakla yükümlüdür; hakları ihlal ederse meşruiyetini yitirir ve halkın direnme hakkı doğar. Bu, iktidarın hukukla sınırlandırılmasının temelidir; ayrıntı için Hukuk ve devlet dersimize bakabilirsin.

Rousseau'ya Göre Toplum Sözleşmesi

Rousseau, Toplum Sözleşmesi (1762) adlı eserini unutulmaz bir cümleyle açar: "İnsan özgür doğar, ama her yerde zincirler içindedir." Onun doğa durumu tasviri iyimserdir: İnsan başlangıçta özgür ve eşittir; onu yozlaştıran, özel mülkiyet ve onun doğurduğu eşitsizliktir. Sorusu bu yüzden farklıdır: Güvensizlikten kurtulmak değil, yitirilen özgürlük ve eşitliği daha sağlam bir temelde geri kazanmaktır.

Bunun yolu, hakları bir hükümdara devretmek değil, insanların bir araya gelerek egemenliğin kendisi olmasıdır. Bireyler topluluğun iradesine, yani genel iradeye tabi olur; ama o iradeyi koyan da halkın kendisidir. Yasaya kendi iradenle katıldığın için sözleşme sonrası özgürlüğün, doğadaki özgürlüğünden daha güvencelidir. Bu halk egemenliği fikri, Fransız İhtilali'ne ve modern demokrasiye zemin hazırlamıştır. Rousseau'nun tüm düşüncesini Rousseau dersinde, bu fikrin yönetim biçimlerine yansımasını ise Demokrasi dersinde bulabilirsin.

Üç Kuramın Karşılaştırılması

Aşağıdaki liste, sınav sorularında en sık karıştırılan noktalarda üç kuramı yan yana getirir:

• Doğa durumu: Hobbes'ta herkesin herkese karşı savaşı; Locke'ta barışçıl ama güvencesiz bir özgürlük; Rousseau'da özgür ve eşit ama özel mülkiyetle yozlaşan bir yaşam.
• Devredilen şey: Hobbes'ta doğal hakların tümü; Locke'ta yalnızca yargı ve yaptırım gibi sınırlı yetkiler; Rousseau'da bireyin kendini topluluğa ve genel iradeye adaması.
• Egemen kimdir? Hobbes'ta sözleşmenin üstünde duran mutlak egemen; Locke'ta hukuka bağlı sınırlı devlet; Rousseau'da halkın kendisi.
• Direnme hakkı: Hobbes'ta yoktur; Locke'ta doğal haklar ihlal edildiğinde meşrudur; Rousseau'da egemenlik halkta olduğundan başkaldırı söz konusu olamaz.
• Sonuçta kurulan düzen: Hobbes'ta mutlak monarşi; Locke'ta haklara saygılı anayasal devlet; Rousseau'da halk egemenliğine dayalı demokratik düzen.

Ortak zemin de vardır: Üç kuramcı da devleti insan rızasına dayandırır ve otoriteyi "kim güçlüyse hükmeder" mantığıyla değil, "özgür ve eşit insanlar neye rıza göstermiştir" sorusuyla temellendirir. Bu, siyaseti kudretten hakka çeviren adımdır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Öğrencilerin en çok düştüğü noktalar şunlardır:

• "Sözleşme tarihte imzalanmış gerçek bir belgedir." Hayır; ikisi de devletin meşruiyetini sınamak için kurulmuş düşünce deneyleridir, tarihsel olaylar değildir.
• "Toplum sözleşmesi tek bir öğretidir." Aynı fikir üç filozofta üç ayrı, hatta karşıt düzene bağlanır. "Hangisi toplum sözleşmesi kuramcılarındandır?" sorusunun yanıtı Hobbes, Locke ve Rousseau üçlüsüdür.
• "Hobbes demokrasiyi savunur." Hobbes sözleşmeyi mutlak egemenliği gerekçelendirmek için kullanır; ama otoritenin rızaya dayanması fikri sonraki demokratik kuramların önünü açmıştır.
• "Genel irade çoğunluğun isteğidir." Rousseau için genel irade, bireysel çıkarların toplamı değil, ortak yarara yönelen iradedir; çoğunluk baskısı kaçınılması gereken bir yozlaşmadır.
• "Sözleşmeyle bütün özgürlükler elden çıkar." Amaç özgürlüğü yok etmek değil güvene almaktır: Feragat kısmîdir ve kural koyucunun da sözleşmeye bağlanması öngörülebilir. Özgürlüğün ve eşitliğin temellerini Özgürlük ve Eşitlik derslerimizde işledik.