Devlet nedir?

Bu derste siyaset felsefesinin temel sorusuna, yani devletin ne olduğuna sıfırdan bakıyoruz: tanımını, üç temel unsurunu, hükümet ve millet gibi kavramlarla farkını ve "neden devlet olmalıyız?" sorusuna verilen felsefi yanıtları işliyoruz. Ünitenin ilk dersi olan bu konunun dışında alanın tamamını görmek istersen Felsefe dersleri sayfamızdaki diğer ünitelere de ulaşabilirsin.

Devlet Nedir?

Devlet, belirli bir toprak üzerinde yaşayan insan topluluğu üzerinde yaptırım gücü kullanma yetkisini tekelinde tutan, egemen ve bağımsız bir siyasal örgütlenmedir. Daha yalın bir ifadeyle devlet, insanların kurallı, güvenli ve düzenli biçimde bir arada yaşamalarını sağlayan kalıcı kurumlar bütünüdür. Trafiğin işleyişinden okulların açılmasına, vergilerin toplanmasından pasaport verilmesine kadar günlük yaşamın pek çok düzeni devletin kurduğu çerçeve içinde yer alır.

Şu ayrım önemli: devlet, insanların bir araya gelmesiyle kendiliğinden oluşan bir kalabalık ya da geçici bir birlik değildir. Devletin kendine özgü kurumları (yasama, yürütme, yargı), kendi hukuk düzeni ve bu düzeni yaptırımla destekleme yetkisi vardır. Sosyolog Max Weber'in bu konudaki klasik tanımına göre devlet, meşru yaptırım (şiddet) tekelini elinde bulunduran örgüttür: hapis cezası verme, zorla vergi toplama, sınır koruma gibi yetkiler yalnızca devlete aittir.

Devletin Üç Temel Unsuru

Bir topluluğun "devlet" sayılabilmesi için klasik öğretiye göre üç unsurun bir arada bulunması gerekir:

1. İnsan (millet) unsuru: Devlet insanlar olmadan var olamaz. Buradaki topluluk, trende ya da stadyumdaki geçici bir kalabalık değil, ortak bir devlet bilinci taşıyan kalıcı topluluktur.
2. Ülke (toprak) unsuru: Devletin egemenliğini kurduğu, sınırları belirlenmiş bir toprak parçası gerekir. Sınırlar, devletin yetki alanının nerede bittiğini gösterir.
3. Egemenlik (siyasi otorite) unsuru: Devletin, ülkesi ve insanları üzerinde başkalarına bağlı olmadan karar verebilme ve bu kararları yaptırımla uygulayabilme gücüdür. Egemenliği olmayan bir topluluk devlet değildir.

Somut bir örnek: Dünyaya dağılmış durumdaki bir göçmen topluluğu insan unsuruna sahiptir ama kendine ait bir ülkesi ve egemenliği yoktur; bu yüzden devlet sayılmaz. Aynı nedenle Birleşmiş Milletler gibi uluslararası örgütler de devlet değildir.

Devleti Diğer Örgütlenmelerden Ayıran Ne?

Devlet kavramı, sık sık karıştırılan bazı kavramlarla iç içe kullanılır. Aradaki farklar şöyledir:

• Devlet – hükümet: Hükümet, devleti belirli bir dönemde yöneten ekiptir (bakanlar kurulu gibi). Hükümetler seçimlerle gelir gider; devlet ise kalıcıdır. Cumhuriyet tarihimizde onlarca hükümet değişmiş, devlet Türkiye Cumhuriyeti olarak varlığını sürdürmüştür.
• Devlet – millet: Millet, ortak kültür, tarih ve devlet olma bilincini paylaşan insan topluluğudur; devlet ise bu topluluğun üzerinde kurulan siyasal örgütlenmedir. Aynı milletin tarih boyunca birden çok devleti olabildiği gibi, bir devletin sınırları içinde birden çok millet de yaşayabilir.
• Devlet – kabile/aşiret: Kabileler de insan unsuruna ve belirli bir toprağa sahiptir; ancak merkezi bir hukuk düzeni ve yaptırım tekelleri yoktur. Devlet, bu tür örgütlenmelerden farklı olarak kurumlaşmış, yazılı kurallara dayalı bir yapıdır.
• Devlet – şirket, dernek, uluslararası örgüt: Bunlar da kurallı ve kalıcı örgütlerdir; ancak üyeleri üzerinde hapis ya da zorla vergi alma gibi yaptırım yetkileri, sınırları belli bir ülke üzerinde egemenlikleri yoktur. Bu yüzden en büyük şirket ya da en geniş üyeli örgüt bile devlet değildir.

Devlet Neden Var Olur? Meşruiyet Sorunu

Devletin ne olduğu kadar "neden olduğu" da felsefi bir sorudur. Burada iki soru iç içedir: Devlet nasıl ortaya çıktı? (kökeni) ve Neden devlete itaat etmeliyiz? (meşruiyeti). Siyaset felsefesinde bu soruya verilen başlıca yanıtlar şunlardır:

• Kaba kuvvet kuramı: Devlet, güçlünün zayıfı yönetmesiyle, fetih ve zorlamayla ortaya çıkmıştır. Bu görüşe göre devlete itaat etmemizin nedeni korkudur.
• Tanrısal hak kuramı: Yöneticiler görevlerini Tanrı'dan aldıklarını savunmuş; devlete itaat dini bir görev sayılmıştır.
• Ataerkil kuram: Devlet, ailedeki baba otoritesinin büyümüş hâlidir; yönetici "devletin babası" olarak düşünülür.
• Toplum sözleşmesi kuramı: Devlet, insanların özgür iradeleriyle aralarında yaptıkları bir anlaşmadan doğmuştur. Bu görüşün önde gelen temsilcileri Hobbes, Locke ve Rousseau'dur. Hobbes'a göre doğa durumunda "herkesin herkesle savaşı" sürer ve insanlar güvenlik için haklarını güçlü bir devlete (Leviathan) devreder. Locke, can, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal hakları korumak için devletin kurulduğunu söyler. Rousseau'da ise sözleşme, halkın genel iradesine dayanır. Kuramın ayrıntısını toplum sözleşmesi dersinde bulabilirsin.

Güç ile meşruiyetin farkını görmek için şu örneği düşün: Bir soyguncu senden parayı zorla alır; vergi memuru ise kanuna dayanarak alır. İkisi de güç kullanma tehdidi taşır ama yalnızca ikincisi meşrudur. Devleti devlet yapan, kullandığı gücün büyüklüğü değil, bu gücün hukuka ve toplumsal onaya dayanmasıdır. Devletin bu hukuki yüzünü hukuk ve devlet dersinde derinlemesine işliyoruz.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• "Devlet ile hükümet aynı şeydir." Değildir. Hükümet iktidarı devralıp devredebilir; devlet ise değişmez. Devletin sürekliliği, hükümetlerin geçiciliğinden bağımsızdır.
• "Devlet yalnızca topraktır." Toprak devletin önemli bir unsurudur ama tek başına yetmez; egemenlik olmadan toprak bir devlet kurmaz. Yönetimi başka bir devlette olan topraklar ayrı birer devlet sayılmaz.
• "Her büyük kurum devlettir." Yaptırım tekelleri ve egemenlikleri olmadığı için uluslararası örgütler ve büyük şirketler devlet değildir.
• "Devlet güçlü olduğu için meşrudur." Güç ve meşruiyet farklı kavramlardır. Yalnızca güçle ayakta kalan ve itaati korkudan alan yönetimler, felsefi anlamda meşruiyetten yoksundur; meşruiyet hukuka ve halkın onayına dayanmayı gerektirir.
• "Devlet yalnızca binalardan ve memurlardan ibarettir." Hükümet binası, polis ve memur devletin görünür parçalarıdır; devleti asıl var eden, bu parçaların arkasındaki kalıcı kurumlar ve hukuk düzenidir.

Devlet; adalet, özgürlük ve eşitlik gibi kavramların tartışıldığı zeminin kendisidir: Devletin vatandaşına nasıl davranması gerektiğini düşünmek istediğinde adalet dersine, devletin bireye çizdiği sınırları görmek istediğinde özgürlük ve eşitlik derslerine göz atabilirsin. Devletin hangi yönetim biçiminin en iyi olduğu sorusuna ise demokrasi dersinde değineceğiz.