Platon

Felsefe tarihinin en etkili isimlerinden biri olan Platon (MÖ 427-347), Sokrates'in öğrencisi, Akademi'nin kurucusu ve Aristoteles'in hocası olan Antik Yunan filozofudur. İdea öğretisi ve ideal devlet tasarımıyla Batı düşüncesinin yönünü iki bin yıldan uzun süre belirlemiştir. Bu derste Platon'u hayatı, eserleri ve temel öğretileriyle sıfırdan işliyoruz; Antik Yunan düşüncesinin çerçevesi için Antik Yunan felsefesi dersimize, tüm Felsefe konuları için Felsefe dersleri kategorimize bakabilirsin.

Platon Kimdir? Hayatı ve Eserleri

Platon, MÖ 427'de Atina'da varlıklı ve aristokrat bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Asıl adının Aristokles, “geniş omuzlu” anlamına gelen Platon'un ise lakap olduğu rivayet edilir. Gençliğinde şiir yazarken yirmi yaşlarında Sokrates'in çevresine katıldı; hocasının MÖ 399'da idam edilmesi onu siyaset yerine felsefeye yöneltti. Sokrates'in ölümünden sonra Sicilya'ya gitti; Syrakusa sarayındaki “filozof hükümdar” denemeleri başarısızlıkla sonuçlandı. MÖ 387 civarında Atina'da Akademi'yi kurdu; matematik, astronomi ve felsefe öğretimi yapılan bu yer Batı'nın ilk sistematik eğitim kurumlarından sayılır. Platon MÖ 347'de yaklaşık seksen yaşında öldü.

• Doğum ve ölüm: MÖ 427, Atina – MÖ 347, Atina
• Hocası: Sokrates
• Kurduğu okul: Akademi (MÖ 387)
• Öğrencisi: Aristoteles

Eserleri ve Diyalog Biçimi

Platon felsefesini günümüze ulaşan otuz beşe yakın diyalogla aktarır; çoğunda konuşmacılardan biri Sokrates'tir. Sorularla yola çıkılır, karşısındaki kişi kendi düşüncesinin tutarsızlığıyla yüzleştirilir; bu yönteme sokratik diyalog denir. Eserler genellikle üç dönemde incelenir:

• Gençlik dönemi: Sokrates'in düşüncesini yansıtan diyaloglar — Sokrates'in Savunması (Apologia), Dindarlık (Euthyphron), Cesaret (Laches), Gorgias
• Olgunluk dönemi: kendi öğretisinin kurulduğu diyaloglar — Menon, Faidon (Phaidon), Şölen (Symposion), Devlet (Politeia)
• Geç dönem: öğretinin sınandığı diyaloglar — Parmenides, Sofist, Devlet Adamı, Timaios, Yasalar

İdea (Evrensel) Öğretisi

Platon felsefesinin merkezinde idea (evrensel) öğretisi vardır. Ona göre iki dünya vardır: duyularla algıladığımız, sürekli değişen görünen dünya ile akılla kavranan, değişmeyip ebedi olan idealar dünyası. Görünen dünyadaki her şey ideaların kusurlu kopyasıdır; idealar ise şeylerin aslıdır.

Somutlaştıralım: çiçekler, gün batımları ve tablolar farklı ölçülerde güzeldir; ama hepsi solar ya da yıpranır. Bunların ortak paydası olan güzelliğin kendisi ise ne değişir ne yok olur. Kâğıda çizilen üçgenin hiçbir zaman kusursuz olmaması, ama matematiğin mükemmel üçgen fikrini içermesi de aynı mantıktır.

• Görünen dünya: çokluk, değişim, görelilik → buradaki bilgi kanaattir (doxa)
• İdealar dünyası: birlik, değişmezlik, mutlaklık → buradaki bilgi akıl bilgisidir
• En üst idea: “İyi” idea'sı; öbür ideaların da bilinebilmesinin sebebi

Bu öğretide bilgiye giden yol duyular değil akıldır; Platon bu yüzden evrenselci ve akılcı yaklaşımın ilk büyük temsilcisi sayılır. Bu çizginin modern dönemdeki karşılığını merak ediyorsan Akılcılık (Rasyonalizm) dersimize bakabilirsin.

Bilgi Öğretisi: Anımsama ve Akıl

Platon'a göre ruh ölümsüzdür; idealar dünyasında gördüklerini bedene girerken unutur. “Öğrenme” dediğimiz şey de aslında anımsamadır (anamnesis). Menon diyalogundaki örnek ünlüdür: geometri bilmeyen bir köle, yalnızca doğru sorularla yönlendirilerek bir karenin alanını ikiye katlamanın yolunu bulur; yani bilgi dışarıdan eklenen değil, aklın içinden çıkardığı bir şeydir.

Menon ayrıca bilgi tanımına katkı yapar: yalnızca doğru olan inanç insanı bir yere götürür ama sağlam tutmaz; doğru kanaat gerekçesiyle bağlanıp yerleşince bilgi hâline gelir. Bilginin tanımı ve kaynakları sorusunun genel çerçevesi için Bilgi nedir? ve Bilginin kaynakları derslerimize göz atabilirsin.

Devlet (Politeia): İdeal Devlet ve Adalet

Platon'un en bilinen eseri Devlet'tir. Kitap “adalet nedir?” sorusuyla açılır ve cevabı önce ideal devlette, sonra bireyin ruhunda arar. Platon'a göre yönetmek ustalık gerektirir; bu yüzden devletin başında bilgelik bilgisine sahip filozoflar bulunmalıdır: “Filozoflar kral ya da krallar gerçekten filozof oluncaya dek devletler mevcut kötülüklerden kurtulamaz” savunusu buradan gelir.

İdeal devlet üç gruptan oluşur; her grup ruhun bir bölümüne karşılık gelir:

• Akıl bölümü → yönetici filozoflar: erdemleri hikmettir (bilgelik)
• Cesaret bölümü → güvenlik güçleri (askerler): erdemleri cesarettir
• Arzu bölümü → üreticiler, tüccarlar, sanatçılar: erdemleri ölçülülüktür, yani aşırılığa kaçmamaktır

Bu üç grubun kendi işini yapması ve başkasının işine karışmaması adaleti; üç bölümün uyum içinde çalışması ise ruhun sağlığını oluşturur. Platon yönetim biçimlerini adalet ölçütüne göre sıralar: filozof yönetimi idealdir; onun bozulmasıyla sırasıyla timokrasi, oligarşi, demokrasi ve diktatörlük gelir. Demokrasinin de bozulmuş biçimlerden sayılması, Platon siyasetinin en çok tartışılan yanıdır.

Sık Yapılan Yanılgılar

Platon okurken düşülen beş yaygın yanılgıyı şimdiden ayırt etmen işini kolaylaştırır:

• “Diyaloglardaki her söz Sokrates'indir.” Erken dönem diyalogları tarihsel Sokrates'i yansıtır; idea öğretisi gibi olgunluk dönemi düşünceleri ise Platon'un kendi katkısıdır.
• “İdealar zihindeki hayallerdir.” Platon'a göre idealar zihinden bağımsız, nesnel ve en gerçek varlıklardır; zihin onları icat etmez, yalnızca kavrar.
• “Platon demokrasi yanlısıydı.” Devlet'te demokrasiyi bozulmuş yönetim biçimlerinden biri sayar; ölçütü adalet ve bilgeliktir.
• “Akademi günümüz üniversitesinin aynısıdır.” Akademi yalnızca ders veren bir kurum değil, ortak bir yaşam biçimini de içeren bir topluluktu.
• “Platon matematiği gereksiz görüyordu.” Tam tersine, Akademi'nin kapısına “Geometri bilmeyen girmesin” yazıldığı anlatılır; matematik idealar dünyasına giden yolda bir geçiş eğitimi sayılırdı.

Platon'un Etkisi ve Tarih İçindeki Yeri

Platon, Sokrates'ten aldığı sorgulama geleneğini sistemli bir öğretiye dönüştürdü. Akademi'de yetişen Aristoteles, hocasının idealar öğretisini eleştirerek kendi görüşünü kurdu; böylece Batı felsefesinin iki ana eğilimi belirlendi: Platon ideaları ve aklı, Aristoteles gözlemi ve mantığı öne çıkarır. A. N. Whitehead'in özeti ünlüdür: Avrupa felsefe geleneği, Platon'a eklenmiş ayak notlarıdır.

Platon'un etkisi tek çağla sınırlı kalmadı: Akademi yüzyıllarca açık kaldı ve Yeni-Platonculuk (Neoplatonizm) aracılığıyla hem Hristiyan hem İslam düşünürlerini derinden etkiledi. Bu yansımalar için Orta Çağ felsefesi ve İslam felsefesi derslerimize bakabilirsin; Platon'dan sonraki kuşağın onunla hesaplaşmasını görmek için ise Helenistik felsefe dersine göz atmanı öneririz.