Bilgi nedir?

Bu derste felsefenin en köklü alanlarından bilgi felsefesinin (epistemolojinin) temel sorusunu, yani “bilgi nedir?” sorusunu sıfırdan ele alıyoruz: bilginin tanımı, klasik bilgi koşulları, bilgi türleri ve bu konuda en sık yapılan yanılgılar. Serinin tamamına göz atmak istersen Felsefe dersleri sayfasından tüm ünitelere ulaşabilirsin.

Bilgi Nedir?

Günlük dilde “bilmek” fiili çok farklı durumlarda kullanılır: “İstanbul’un nüfusunu biliyorum”, “yüzmeyi biliyorum”, “bu şarkının sözlerini ezbere biliyorum”. Felsefe bu çok anlamlılığı ayıklar ve asıl soruyu sorar: Bir şeyi “biliyorum” demek için hangi koşullar sağlanmış olmalıdır? Bu soruyu sistemli biçimde inceleyen alana bilgi felsefesi, öteki adıyla epistemoloji denir. Epistemoloji, Yunanca episteme (bilgi) ve logos (akıl, inceleme) sözcüklerinin birleşimidir; bilginin ne olduğunu, nereden kaynaklandığını, sınırlarını ve doğruluğunu araştırır.

Klasik Bilgi Tanımı: Gerekçeli Doğru İnanç

Felsefe tarihinde en yaygın kabul gören tanım, Platon’un Theaitetos diyaloğuna uzanan klasik bilgi tanımıdır: “Bilgi, gerekçelendirilmiş doğru inançtır.” Buna göre bir yargının bilgi sayılması için üç koşulun aynı anda sağlanması gerekir:

1. İnanç koşulu: Özne, nesne hakkındaki yargıya bağlanmalıdır. Bir şeye hiç inanmayan kişi o konuda bilgi sahibi olamaz.
2. Doğruluk koşulu: İnanç gerçekle uyumlu olmalıdır. Yanlış bir yargıya ne kadar sıkı inanılırsa inanılsın, ona bilgi denmez.
3. Gerekçelendirme (haklılık) koşulu: İnancın dayanakları sağlam olmalıdır. Şans eseri ya da uydurma bir gerekçeyle doğruya ulaşıldığında ortaya bilgi çıkmaz.

Somutlaştıralım: Sınavda hiç bilmediğin bir soruya işaret koydun ve doğru çıktı. İnanç koşulu sağlandı (şıkka bağlandın), doğruluk koşulu sağlandı (cevap doğruydu); ama gerekçe yoktu. Elindeki şey bu yüzden bilgi değil, isabetli bir tahmindir. Aynı soruyu konuyu öğrenerek çözersen bu kez bilgiye sahip olursun; fark cevabın kendisinde değil, dayanağındadır.

Küçük bir uyarı: 20. yüzyılda Edmund Gettier, üç koşulun tamamı sağlandığı hâlde bile “bilgi” denemeyecek durumlar ortaya çıkabileceğini gösteren örnekler kurmuştur. Bu yüzden klasik tanım tartışmasız ve son bir tanım sayılmaz; felsefede tanım arayışı sürmektedir.

Bilgi, İnanç ve Tahmin Arasındaki Fark

Bu üç kavram günlük dilde karıştırılır; oysa aralarındaki çizgi klasik tanımın ta kendisidir:

• İnanç: Bir yargının doğru olduğuna bağlanmak. Doğru da olabilir, yanlış da; tek başına bilgi demek değildir.
• Tahmin: Gerekçesi olmayan ama tesadüfen doğru çıkan inanç. Üç koşuldan ikisi vardır, en kritik olanı eksiktir.
• Bilgi: Sağlam gerekçeleriyle desteklenen doğru inanç. Üç koşul birden yerindedir.

“Bu akşam yağmur yağacak” demenin üç yolu bu ayrımı gösterir: Hava durumu verilerine bakarak söylediysen ve gerçekten yağdıysa bilgilisin; kelebekler alçak uçuyor diye söylediysen zayıf bir kanaati paylaşmışsın; aklına esti, yağdıysa yalnızca şanslıydın. Aynı cümle, gerekçesine göre bilgi olmaktan çıkar ya da olur.

Bilgi Türleri

Her bilgi aynı yolla edinilmez. Felsefede ve müfredatta yaygın olarak ayırt edilen türler şunlardır:

• Günlük (sıradan) bilgi: Deneme-yanılma ve alışkanlıkla edinilir: “Soğan doğrarken göz yaşartır.” Sistemsiz ve kişiseldir.
• Teknik (yapay) bilgi: Pratik bir amaca hizmet eder, yapmayı ve üretmeyi öğretir: “Hamur bu sıcaklıkta mayalanır.”
• Dini bilgi: Kaynağı vahiydir; doğruluğu kutsal metne dayanır ve akıl yürütmeyle değil inançla bağlanır.
• Felsefi bilgi: Akıl ve eleştirel sorgulamayla üretilir; her zaman ve her yer geçerli, genel açıklamalar arar.
• Bilimsel bilgi: Gözlem, deney ve yöntemli incelemeyle üretilir; açıklayıcı, denetlenebilir ve düzeltilebilirdir. Ayrıntısı bilimsel bilgi dersindedir.

Türleri ayırt ederken belirleyici olan “hangisi daha doğrudur” sorusu değil, hangi yolla edinildikleridir: dini bilginin gerekçesi vahiydir, deney değil; bilimsel bilginin gücü de yönteminden gelir. Bilimin ne olduğuna ve nasıl çalıştığına merak ediyorsan bilim nedir? ile bilimsel yöntem derslerine geçebilirsin.

Bilgi Felsefesinin Temel Soruları

“Bilgi nedir?” sorusu, epistemolojinin öteki sorularının kapısını açar:

• Kaynak sorusu: Bilgi nereden gelir; akıldan mı, duyulardan mı? Bu soru, serinin sonraki derslerinin ana konusudur.
• Olanak ve sınır sorusu: Kesin bilgi mümkün müdür, yoksa her şeyden kuşkulanmak mı gerekir? Tartışmanın iki ucunu kesin bilgi mümkün müdür? ve septisizm dersleri oluşturur.
• Doğruluk sorusu: Bir bilginin doğru olduğunu ne gösterir, hangi gerekçe kabul edilebilir? Bu soru bilginin doğruluğu dersinin konusudur.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Bu konuda sınav sorularında ve günlük tartışmalarda en çok düşülen hatalar şunlardır:

• “Bilgi ile veri aynı şeydir” sanmak: Veri ham malzemedir; işlenip gerekçelendirilmeden bilgi olmaz. Termometrenin gösterdiği sayı veridir; o sayıya dayanarak kurulan “oda 22 derecede, bu yüzden serin” yargısı bilgiye adaydır.
• “Doğru olan her şey bilgidir” sanmak: Doğruluk tek başına yeterli değildir; şans eseri isabet eden tahmin, doğru olsa da bilgi değildir.
• “Bilgiler değişti, demek ki baştan yanlıştı” demek: Özellikle bilimsel bilgi düzeltilebilirdir; yeni bulgularla güncellenmesi yöntemin çalıştığını gösterir.
• “Fikrim var, o hâlde biliyorum” demek: Herkesin fikri olabilir; bilgiyi fikirden ayıran şey gerekçelendirmedir. Gerekçeleri kurallara bağlamak isteyen mantık derslerine göz atabilir.
• Klasik tanımı son söz sanmak: Gettier örneklerinden sonra “üç koşul sağlandı, o hâlde mutlaka bilgidir” demek kolaycılıktır; tanımın yetersiz kaldığı durumlar tartışma konusudur.

Özetle, “bilgi nedir?” sorusunun cevabı üç koşulda saklıdır: inanç, doğruluk ve gerekçelendirme. Bir sonraki derste ise bilginin akıldan mı duyulardan mı doğduğunu soran bilginin kaynakları konusuna geçiyoruz.