Bilimsel yöntem

Bu derste bilimsel bilgiye ulaşmak için izlenen sistematik yolu, yani bilimsel yöntemi baştan sona işliyoruz: yöntemin temel ilkeleri, aşamaları, iki temel akıl yürütme biçimi ve sık yapılan yanılgılar. Ünitenin tamamı için Felsefe dersleri bölümümüzdeki Bilim Felsefesi serisine göz atabilirsin.

Bilimsel Yöntem Nedir?

Bilimsel yöntem, bir sorunu çözüme kavuşturmak ya da güvenilir bilgi üretmek için bilim insanlarının izlediği sistematik, planlı ve denetlenebilir yoldur. Bilimsel yöntemi değerli kılan, bir sonucun nasıl ortaya çıktığının herkes tarafından izlenebilmesi ve aynı yolu izleyen bir başkasının aynı sonuca varabilmesidir. Böylece bilgi, kişisel görüş ve inanç alanından çıkıp ortak denetime açılır. Bilimsel yöntemin ürettiği bilginin ayırt edici niteliklerini Bilimsel bilgi dersinde ayrıca işliyoruz.

Şunu da baştan netleştirelim: bilimsel yöntem, tek bir kalıba indirgenebilecek katı bir tarif değildir. Fizikte deney düzeneği, antropolojide saha gözlemi, mantıkta tümdengelimli çıkarım farklı ağırlıklarla kullanılır. Değişmeyen şey, çalışmanın planlı, denetlenebilir ve eleştiriye açık olmasıdır. Bilimin felsefeyle ilişkisini merak ediyorsan Bilim ve felsefe dersimize bakabilirsin.

Günlük yöntem ile bilimsel yöntem

• Günlük yöntem dağınık ve plansızdır; bilimsel yöntem sorun odaklı ve planlıdır.
• Günlük gözlem tek tek olaylarla sınırlı kalır; bilimsel yöntem genellemeye ve öngörüye ulaşmayı hedefler.
• Günlük yargılar çoğunlukla sezgi ve alışkanlığa dayanır; bilimsel yöntem gözlem, deney ve denetlenebilir ölçütlere dayanır.
• Günlük bilgi genellikle sınanmaz; bilimsel bulgular başkaları tarafından yinelenebilir ve eleştirilebilir.

Bilimsel Yöntemin Temel İlkeleri

Bir çalışmanın bilimsel sayılabilmesi için izlediği yöntemin aşağıdaki ilkeleri taşıması beklenir:

• Düzenlilik: Doğada yasalarla anlatılan bir düzen vardır; olaylar rastgele değil, neden-sonuç ilişkileri içinde yinelenir.
• Nesnellik: İnceleme, kişisel beğeni ve beklentilerden olabildiğince arındırılır; ölçüt her araştırmacı için aynıdır.
• Tutarlılık: Önermeler ve sonuçlar hem birbiriyle hem de mantık ilkeleriyle çelişmemelidir.
• Yanlışlanabilirlik: Bir önerme, onu çürütebilecek bir gözlem ya da deney tasarlanabiliyorsa bilimsel tartışmaya açıktır. Bu ölçütü sistemleştiren isim Karl Popper'dır; ayrıntılar için Karl Popper ve yanlışlanabilirlik dersine bakabilirsin.
• Tekrarlanabilirlik: Aynı koşullarda yinelenen deney benzer sonuçlar vermelidir; bulgu tek bir kişiye ya da tek bir laboratuvara mahkûm olmamalıdır.

Bilimsel Yöntemin Aşamaları

Ders kitaplarında bilimsel yöntem genellikle şu sırayla anlatılır. Bu adımları katı bir kontrol listesi değil, esnek bir çalışma şeması olarak düşün:

1. Sorunun belirlenmesi: Araştırılacak sorun net biçimde tanımlanır; iyi tanımlanmış bir sorun, araştırmanın yarısıdır.
2. Ön veri toplama: Sorunla ilgili gözlemler, ölçümler ve önceki çalışmalar taranır.
3. Hipotez kurma: Verilerin ışığında sınanabilir bir varsayım ileri sürülür.
4. Hipotezi sınama: Hipotezden öngörüler türetilir ve bu öngörüler gözlem ya da deney sonuçlarıyla karşılaştırılır.
5. Sonuca varma: Bulgular hipotezi destekliyor mu, çürütüyor mu kararlaştırılır; çürüyen hipotez gözden geçirilir ya da terk edilir.
6. Genelleme: Tekrar tekrar desteklenen hipotezler kanun ve teori düzeyine taşınır. Teorilerin yapısı ve işleyişi Bilimsel teoriler dersimizin konusudur.

Somut bir örnek: Semmelweis ve el yıkama

1840'ların Viyana'sında doğumhanelerde annelerin önemli bir bölümü ateşli bir hastalıktan kaybediliyordu. Doktor Ignaz Semmelweis, öğrencilerin kadavralardan gelip ellerini yıkamadan doğuma girdiğini fark etti ve “ceset artıkları hastalığı taşıyor” hipotezini kurdu. Öğrencilere klorlu suyla el yıkama kuralı koydu; ölüm oranı kısa sürede gözle görülür biçimde düştü ve bulgular hipotezi destekledi. İlginç olan şudur: Semmelweis hastalığa neyin yol açtığını (mikrop) hâlâ bilmiyordu. Bilimsel yöntem, mekanizması tam açıklanmasa bile sınanabilir öngörüler ürettiği için ilerler.

Yöntemin Mantığı: Tümevarım ve Tümdengelim

Bilimsel yöntem, mantığın iki temel akıl yürütme biçimini birlikte kullanır:

• Tümevarım (indüksiyon): Tekil gözlemlerden genel yargıya gidilir. “Bakır ısıyı iletiyor, demir ısıyı iletiyor, gümüş ısıyı iletiyor; öyleyse metaller ısıyı iletir.” Sonuç gözlemlerin ötesine geçtiği için olasılıklıdır; kesinlik taşımaz.
• Tümdengelim (dedüksiyon): Genel yargıdan tekil sonuç çıkarılır. “Metaller ısıyı iletir; bakır bir metaldir; öyleyse bakır ısıyı iletir.” Öncüller doğruysa sonuç da zorunlu biçimde doğrudur.

Modern bilim bu ikisini bir döngüde birleştirir: gözlemden hipoteze çoğunlukla tümevarımla ulaşılır; hipotezden deney öngörüsüne tümdengelimle inilir. Bu döngüye hipotetiko-dedüktif yöntem denir. Akıl yürütme biçimlerinin kurallarını derinleştirmek istersen Mantık dersleri bölümümüze göz atabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• “Bilimsel yöntem tek ve değişmezdir” sanmak: Aşamalar her alanda ve her zaman aynı sırayla izlenmez; kimi zaman deney önce gelir, sorun sonra netleşir.
• “Hipotez kanıtlandı” demek: Bir deney hipotezi kanıtlamaz; yalnızca destekler ya da çürütür. Kesin doğrulama iddiası yöntemin ruhuna aykırıdır.
• “Kanun, teorinin üstünde bir basamaktır” sanmak: Kanun olaylar arasında ne olduğunu özetler; teori neden-sonuç açıklaması sunar. İkisi farklı işler yapar; biri diğerinin gelişmiş hâli değildir.
• Gözlemi tarafsız sanmak: Gözlem, araştırmacının beklentileri ve kavramsal çerçevesiyle şekillenir; buna teori yüklü gözlem denir. Bilim tarihindeki karşılığı için Thomas Kuhn ve paradigma değişimi dersine bakabilirsin.
• Tümevarımı kesinleştirmek: Bin kuzunun beyaz olduğunu görmek “tüm kuzular beyazdır” sonucunu garanti etmez; bin birinci kuzuyu siyah görebilirsin. Genellemeler daima olasılıklıdır.
• Her soruya bilimsel yöntem uygulamak: Yöntem, gözlem ve deneyyle sınanabilen sorularla çalışır; estetik ve ahlaki yargılar gibi ampirik olmayan sorunlar onun ölçütleriyle çözülmez.