Bilim ve Felsefe

Bilim ve felsefe yüzyıllarca tek çatı altında yaşadı; bugün ayrı dallar olsalar da aralarındaki sınırı çizmek, başlı başına bir felsefe sorunudur. Bu derste iki alanın ortak yanlarını ve tarihsel doğuşunu yalnızca kısaca hatırlayıp ağırlığı bilim felsefesinin asıl sorularına veriyoruz: Bir bilgiyi bilimsel yapan ölçüt nedir? Bilim, üzerine kurulu olduğu varsayımları kendisi sınayabilir mi? İki alanın tam karşılaştırması ayrı bir derste işlendiği için burada aynı listeleri tekrar etmeyeceğiz. Serinin tamamı için Felsefe dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

Ayrım Sorunu: Bir Bilgiyi Bilimsel Yapan Ölçüt

Bilim felsefesinin klasik sorusu, bilimsel olan ile bilimsel olmayanın arasına çizgi çekme, yani ayrım sorunudur. İlk öneri doğrulanabilirlikti: bilimsel bir önerme gözlemlerle doğrulanabilmelidir. Ama genel yasalar sonsuz gözlemle bile kesin doğrulanamaz; bir tek aksi örnek yeter. Karl Popper bu yüzden ölçütü tersine çevirdi: bir kuramı bilimsel yapan şey her sonucu açıklayabilmesi değil, çürütülebilir olmasıdır. Astroloji, her dönüm sonucunu bir yorumla açıklamaya çalıştığı ve hiçbir koşulda yanlış çıkmadığı için bilim dışı kalır; Einstein'ın görelilik kuramı ise ışığın yıldız ışığını bükmesi gibi aksi çıkabilir somut öngörüler verdiği için bilimsel sayılır. Bilimselliğin işlerlik kazanan ölçütleri şunlardır:

• Sınanabilirlik: Önerme gözlem ve deneye açıktır; araştırmacı bir sınama tasarlayabilir.
• Yanlışlanabilirlik: Kuramın aksi çıkabilecek somut öngörüleri vardır.
• Yinelenebilirlik: Deney, bağımsız araştırmacılarca aynı koşullarda tekrarlanabilir.
• Öngörü gücü: Kuram, henüz gözlenmemiş olguları öngörür.

Bu ölçütleri işletmek bilimsel araştırmanın adımlarını izlemeyi gerektirir; bu adımları Bilimsel yöntem dersinde görebilirsin. Bilimsel bilginin ayırt edici özelliklerini Bilimsel bilgi dersimizde, Popper'ın çözüm önerisini de Karl Popper ve yanlışlanabilirlik dersinde ayrıca inceledik.

Bilimin Felsefi Temelleri

Bilim, her gün işlettiği ama kendi deneyleriyle sınayamadığı bazı varsayımlar üzerine kuruludur; çünkü her deney bu varsayımları zaten varsayarak yola çıkar ve onları deneyle kanıtlamaya kalkmak dairesel bir sorguya düşer. Bunlar, bilimin felsefi temelleridir:

• Dış dünyanın gerçekliği: Gözlemler, zihinden bağımsız bir dünyaya aittir.
• Doğanın düzenliliği: Doğa yasa benzeri davranır ve yasalar yarın da geçerlidir; tümevarım bu varsayıma dayanır ve onu deneyle kanıtlayamaz.
• Doğanın anlaşılabilirliği: Evren, insan aklının kavramlarıyla açıklanabilir; "evren niçin anlaşılabilir?" sorusunun kendisi bilimsel değil felsefi bir sorudur.
• Gözlem ve ölçümün güvenilirliği: Duyular ve ölçü aletleri dürüst bilgi verir; gözlemci bağımsızlığı ideali buradan doğar.

Bu temellerin sorgusu bilimin değil, bilim felsefesinin işidir: bilim kendi zeminini varsayar; felsefe o zemini taşımaya ve denetlemeye çalışır. Bilimin ne olduğuna dair temel tanım için Bilim nedir? dersimize bakabilirsin.

Benzerlikler ve Farklar: Kısa Bir Bakış

Özü hatırlatalım: İki alan da merakla başlar, aklı araç edinir, hazır bilgiyi sorgulamadan kabul etmez ve sonuçlarını düzeltmeye açıktır. Ayrıldıkları yer ise sınama ölçütüdür: bilimsel önerme gözlem, deney ve ölçümle test edilebilir; felsefi önerme deney turnusolundan geçirilemez, argümanlarla değerlendirilir. Ortak yanların tam listesi, konu-yöntem farklarının maddeli karşılaştırması ve örnek soru çiftleri Felsefe ile bilim arasındaki ilişki dersinde ayrıntılı işlendiği için burada tekrara girmiyoruz.

Tarihsel Kök: Doğa Felsefesinden Modern Bilime

Kısa tarihçe: Antik Yunan'da gök cisimleri, canlılar ve madde, felsefenin içinde "doğa felsefesi" adıyla araştırılıyordu; Thales'ten Aristoteles'e uzanan düşünürler hem filozof hem ilk doğa araştırmacılarıydı. 16. ve 17. yüzyılda deneyi matematiksel betimlemeyle birleştiren yeni doğa araştırması bu etkinliği felsefeden bağımsızlaştırdı; fizik, kimya ve biyoloji zamanla kendi yöntemlerini kurdu. Bu doğuş hikâyesinin adım adım anlatımı, örneğin Newton'ın başyapıtının adının hâlâ "doğa felsefesi" taşıması gibi ayrıntılar için Felsefe ile bilim arasındaki ilişki dersine, Antik dönemin genel tablosu için Antik Yunan felsefesi dersine bakabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Bilimsellik ölçütleri üzerine düşünürken sık rastlanan yanılgılar şunlardır:

• "Bilimsel bilgi kesin ve değişmezdir." Bilimsellik, kesinlik değil sınanabilirlik iddiasıdır; kuramlar aksi kanıt karşısında değişir ve düzeltmeye açıklık bilimin gücüdür.
• "Deneyle sınanmayan her şey değersizdir." Bilimsellik ölçütü, bilginin değerinin tek ölçütü değildir; anlam, değer ve ahlak soruları deneye sığmaz ama anlamsız değildir.
• "Her felsefi soru günün birinde bilimsel soruya dönüşür." Bazı sorular bilimselleşmiştir (maddenin yapısı gibi); ama yaşamın anlamı, özgürlük gibi sorular ölçülebilir olgular değildir.
• "Bilim felsefeden bağımsızdır, felsefe artık gereksizdir." Bilim, kendi ölçütlerini ve temel varsayımlarını sorgularken bilimsel değil felsefi iş yapar; iki alan rakip değil tamamlayıcıdır.

Özetle: Bu dersin asıl sorusu "bilim ile felsefe nasıl benzer ve bilim nasıl doğdu?" değil; "bir bilgiyi bilimsel yapan nedir ve bilim hangi felsefi varsayımlar üzerinde yükselir?" sorusudur. Birincisini komşu dersimiz, ikincisini bilim felsefesi yanıtlar.