Bilginin kaynakları

Felsefe yalnızca "ne biliyoruz?" değil, "nereden biliyoruz?" sorusunu da sorar. Bu derste bilgiye ulaşan yolları — aklı, duyum ve deneyi, onlara eklenen içebakışı, sezgiyi ve otoriteyi — örneklerle sıfırdan ele alıyoruz. Konunun çerçevesini görmek için Bilgi nedir? dersimize, serinin tamamı için Felsefe dersleri sayfasına göz atabilirsin.

Bilginin kaynakları problemi nedir?

Şu iki cümleyi yan yana koy: "Yedi bölünmez." ve "Erciyes'in zirvesinde kar vardır." İlkini bilmek için hiçbir yere gitmene, hiçbir gözlem yapmana gerek yok; yalnızca düşünerek bilebilirsin. İkincisini ise düşünerek bilemezsin: ya dağa gitmen, ya görüntüsüne bakman, ya da güvenilir bir kaynaktan öğrenmen gerekir. Bu iki bilgi aynı kapıdan geçmez; biri zihnin içinden, öteki dış dünyadan gelir.

Bilgi felsefesinde bilgiye ulaşan bu yollara bilginin kaynakları denir. Kaynak sorusu önemlidir, çünkü bir bilginin nereden geldiğini bilmeden ona ne kadar güvenebileceğimizi de değerlendiremeyiz. Bir bilgiyi edinmek ile onun doğruluğunu denetlemek ayrı işlerdir; doğruluk denetimini Bilginin doğruluğu dersinde ayrıca işliyoruz.

Akıl: düşünerek bilgiye ulaşmak

Akıl, duyulara başvurmadan, yalnızca kavramlar ve akıl yürütme kurallarıyla sonuca varma gücüdür. Matematik ve mantık bu kaynağın en temiz örnekleridir: bir üçgenin iç açılarının toplamının 180 derece olduğunu bilmek için hiç üçgen ölçmen gerekmez; "her bekâr evli değildir" önermesini bilmek için dünyadaki bekârları tek tek yoklaman gerekmez. Deneye başvurmadan bilinen bu tür bilgiye a priori bilgi denir.

Akıl yürütmenin bir de gündelik hâli vardır: "Tüm vize notları ortalamaya katılır; bu sınav bir vize sınavıdır; o hâlde bu sınavın notu ortalamaya katılacaktır." Burada dünyaya bakmadan, verilen öncüllerden çıkarım yapılmıştır. Akıl yürütmenin kurallarını inceleyen bilim dalı mantıktır; bu alandaki derslerimiz için mantık kategorimize bakabilirsin. Bilgiyi önce ve öncelikle akıldan alan görüş akılcılıktır; akılcıların bu tezi nasıl savunduğunu Akılcılık (Rasyonalizm) dersinde bulabilirsin.

Duyum ve deney: gözlemleyerek bilgiye ulaşmak

Duyum, duyularımız aracılığıyla dünyadan aldığımız ham veridir: ekşi bir tat, keskin bir ses, mor bir renk. Deney ise duyumlardan zihinde örülen bütünsel izlenimdir. "Bu limon ekşidir" yargısı tek bir duyumla kurulmaz; geçmişteki tatma deneyimleriyle bir arada kurulur. "İğne batınca acı hissedilir" ya da "kaygan zeminde koşmak zordur" gibi bilgiler ancak yaşayarak ya da gözlemleyerek edinilir. Deneye dayanan bilgiye a posteriori bilgi denir.

Duyum kaynaklı bilginin bir zayıflığı hemen göze çarpar: duyular bizi zaman zaman yanıltır. Suya batırılmış düz bir çubuk kırık görünür; duran trene binerken yanındaki tren hareket edince, sanki bizim tren kalkmış gibi hissederiz; uzaktan bakınca dağlar küçük görünür. Yanılsamalar, duyumu bilgi kaynağı olarak sorgulanır hâle getirir ve bu soru felsefede derin bir akıma yol açmıştır; merak edersen Septisizm dersine bakabilirsin. Bilgiyi önce ve öncelikle deneyden alan görüş deneyciliktir; ayrıntısını Deneycilik (Empirizm) dersinde işliyoruz.

Diğer kaynaklar: içebakış, sezgi ve otorite

Bilginin bazı kaynakları düz bir akıl yürütme ya da dış gözlem gibi durmaz. İçebakış, kendi zihinsel durumunu gözlemektir: "Şu anda yorgunum" ya da "bu soru canımı sıkıyor" bilgisini dışarıya bakarak değil, kendi iç durumuna bakarak edinirsin. Sezgi, parça parça akıl yürütmeden ani ve bütüncül bir kavrayıştır; matematikte bir çözümün ya da tasarımda bir fikrin "birden" aklına gelmesi böyle olur. Sezgi keşfin kapısını aralar, ancak doğruluğunun ayrıca denetlenmesi gerekir. Otorite ise bilgiyi öğretmen, kitap, uzman ya da haber kaynağı aracılığıyla hazır olarak almaktır: Çoğumuz Ay'ın Dünya'nın uydusu olduğunu kişisel gözlemimizle değil, öğretilerek biliriz. Otorite bilgiyi aktarır ama onu doğru kılmaz; son denetim, alıcının bilginin gerekçesine bakmasına kalır.

Kaynakları yan yana koymak

Temel kaynakları tek listede karşılaştıralım:

• Akıl: Kaynağı zihnin kendi işleyişidir. Örnek: "2 + 3 = 5". Bilgi türü: a priori. Zaman, yer ve kişi değişse de değişmez; ama öncüller yanlışsa sonuç da yanlıştır.
• Duyum ve deney: Kaynağı duyulardır. Örnek: "Kar beyaz ve soğuktur." Bilgi türü: a posteriori. Yeni gözlemlerle güncellenebilir; yanılsama riski taşır.
• İçebakış: Kaynağı kişinin kendi zihinsel durumlarıdır. Örnek: "Şu an canım sıkılıyor." Doğrudan ve kişiseldir; başkasının zihnine açılmaz.
• Sezgi: Kaynağı ani kavrayıştır. Örnek: çözümün birden aklına gelmesi. Yeni öncül üretmede güçlüdür; tek başına kanıt değildir.
• Otorite: Kaynağı başkalarının aktardığı bilgidir. Örnek: "Ay, Dünya'nın uydusudur." Aktarımı hızlıdır; doğruluk denetimi gerekir.

Bu kaynaklar gündelik hayatta iç içe çalışır. Bilim de tam olarak budur: kuram kurmak aklın, kuramı sınamak deneyin işidir. Bilimsel bilginin özelliklerini Bilimsel bilgi dersinde, adım adım izlenen süreci Bilimsel yöntem dersinde bulabilirsin.

Şimdi küçük bir alıştırma: aşağıdaki bilgilerin kaynağını sen bul, sonra parantez içindeki cevabımızla karşılaştır.

1. "Üç, iki ile dört arasındadır." (akıl — düşünerek bilinir)
2. "Bu yün battıyor." (duyum — dokunma duyumu)
3. "Karadeniz'de çay yetişir." (otorite — okuduk ya da duyduk; kendi gözlemimiz değil)
4. "Yarın okul yok, çünkü yarın cumartesi ve cumartesileri okul yok." (akıl — verilen öncüllerden çıkarım)

Sık yapılan hatalar ve yanılgılar

1. Akıl ile deneyi rakip sanmak: İki kaynak, farklı bilgi türleri için farklı önceliklerle çalışır; biri öbürünün yerine geçmez. Bilim ikisini birlikte kullanır.
2. A priori ile doğuştan geleni karıştırmak: A priori bilgi "deneye başvurmadan bilinir" demektir; "bebekken zaten biliniyordu" demek değildir. Doğuştanlık ayrı bir tartışmadır.
3. Otoriteyi kanıt saymak: "Hoca öyle dedi" bir gerekçe değil, bir aktarımdır. Otoriteden alınan bilgi, gerekçeleri araştırılmadan kesin sanılmamalıdır.
4. Tek yanılsamadan tüm duyumu suçlu ilan etmek: Çubuğun suda kırık görünmesi, duyuların hiç güvenilmeyeceğini göstermez; hangi koşullarda yanıldığımızı bilmek, hangi koşullarda güvenileceğini de öğretir.
5. Sezgiyi sonuç saymak: "İçimden geldi" bir başlangıç noktası olabilir; doğruluğunun denetlenmesi gerekir.

Bu yanılgıların ortak kökü, kaynağı doğru tanımadan bilgiye aşırı güvenmektir. Peki hiçbir kaynak bize kesinlik verebilir mi? Bu sorunun tamamını Kesin bilgi mümkün müdür? dersinde tartışıyoruz.