Akılcılık (Rasyonalizm)

Bu derste bilgi felsefesinin iki büyük kutbundan birini, yani akılcılığı (rasyonalizm) baştan sona işliyoruz: temel savlarını, Descartes'tan Leibniz'e temsilcilerini, deneycilikle farklarını ve sık yapılan yanılgıları örnekleriyle ele alıyoruz. Dersin bağlı olduğu ünitenin tamamı için Felsefe dersleri bölümümüze göz atabilirsin.

Akılcılık (Rasyonalizm) Nedir?

Akılcılık, bilgiye ulaşmanın en güvenilir yolunun akıl (us) olduğunu savunan bilgi felsefesi akımıdır. Latince akıl anlamına gelen “ratio” sözünden ötürü rasyonalizm diye de adlandırılır. Akılcılara göre duyular bize değişken ve kimi zaman yanıltıcı bir görünüm sunar; bu yüzden evrensel ve kesin bilgi deneyden değil, aklın kendi işleyişinden çıkar. Kısacası “bilginin kaynağı nedir?” sorusuna akılcılık “akıl” yanıtını verir; kaynakların bütüncül tablosu için Bilginin kaynakları dersine bakabilirsin.

Akılcılığın Temel Savları

Akılcılığı bir kuram olarak tanımlayan ilkeler şunlardır:

• Aklın önceliği: Bilgiyi üreten ve güvenceye alan yeti akıldır; duyu organları yalnızca ham malzeme sağlar.
• Doğuştanlık: Bazı kavram ve ilkeler (birlik, madde, nedenlilik gibi) deneyden önce akılda hazır bulunur; deney bunları ortaya çıkarır, yaratmaz.
• Evrensellik ve kesinlik: Deneyden gelen yargı değişkendir; değişmeyen ve herkes için geçerli bilgi ancak akılla mümkündür.
• Tümdengelim: Doğru kabul edilen birkaç ilkeden adım adım sonuçlar çıkarılarak bilgi kurulur.
• Matematik modeli: Geometri deneye başvurmadan kesin sonuçlara ulaştığı için akılcılara bilginin modeli matematiktir.

Akılcılığın Temsilcileri

Akılcılık, 17. yüzyıl felsefesinin ana akımıdır ve üç büyük düşünürle anılır.

Descartes (Dekart): Metodik Kuşku ve Cogito

Modern felsefenin kurucusu kabul edilen Descartes, eskiden kalan tüm bilgileri kuşku süzgecinden geçirip ayakta kalanı temel almayı önerir; buna metodik kuşku denir. Duyular kimi zaman aldatabildiği için duyusal yargıları, rüyayla uyanıklığı ayırt etmek güç olduğu için algıları birer birer askıya alır. Sonunda kuşkunun ta kendisi ortadan kalkmaz; kuşku da bir düşünme eylemidir ve düşünüyorsam, bir düşünen varlık olarak varım demek gerekir. Böylece felsefesinin ilk kesin ilkesi doğar: “Düşünüyorum, öyleyse varım.” Descartes'a göre Tanrı, tin ve madde kavramları da doğuştan akılda bulunur. Kuşkusu kalıcı bir kuşkuculuk değil, kesin bilgiye giden bir yöntemdir; kalıcı kuşkuculuğu Septisizm dersinde ayrıca inceliyoruz.

Spinoza: Geometrik Yöntem

Spinoza felsefesini geometrinin izinde kurar: tanımlar ve ilkeler koyup bunlardan sonuçlar türetir. Tek ve sonsuz bir töz (Tanrı ya da doğa) olduğunu, gördüğümüz her şeyin bu tözün görünüm biçimleri olduğunu savunur; bu yönüyle görüşüne panteizm denir.

Leibniz: Monadlar ve Yeter Gerekçe

Leibniz, dünyayı kendi yasalarıyla gelişen sonsuz sayıda canlı güç birimine, yani monadlara böler. “Her şeyin bir yeter gerekçesi vardır” ilkesiyle bilgiyi ikiye ayırır: akılla, deneye başvurmadan doğrulanan akıl gerçekleri (matematik gibi) ve deneyde karşılaşılan olgu gerçekleri. Ona göre Tanrı olanaklı dünyaların en iyisini yaratmıştır; bu yüzden dünyadaki kötülükler bütünü içinde bir gerekçeye dayanır.

Üç düşünürün ortak paydası şudur: bilginin modeli matematikte aranır ve kesinlik akılda bulunur. Akıl yürütmenin kurallarını merak ediyorsan mantık dersleri bölümümüze de bakabilirsin.

Akılcılık ile Deneycilik Arasındaki Fark

İki akım aynı soruya, yani “bilginin kaynağı nedir?” sorusuna birbirinin tersi yanıtlar verir:

• Kaynak: Akılcılıkta akıl; deneycilikte deney ve gözlem esastır.
• Yöntem: Akılcılık genel ilkeden özel sonuca giden tümdengelimi; deneycilik tekil gözlemlerden genel sonuca giden tümevarımı kullanır.
• Model bilim: Akılcılık için matematik ve geometri; deneycilik için fizik gibi deneysel bilimler örnek alınır.
• Bilginin niteliği: Akılcılıkta bilgi evrensel ve kesindir; deneycilikte bilgi gözlemlere dayalıdır ve düzeltmeye açıktır.
• Temsilciler: Akılcılıkta Descartes, Spinoza ve Leibniz; deneycilikte Francis Bacon, Locke, Berkeley ve Hume.

Akımın karşı kutbunu oluşturan görüşü Deneycilik (Empirizm) dersinde ayrıntılarıyla işliyoruz. İki akımı uzlaştıran sentez ise Kritisizm dersinin konusudur: Kant, bilgide hem aklın hem deneyin payı olduğunu savunur.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Akılcılığı çalışırken en çok karşılaşılan yanlış anlamalar şunlardır:

• “Akılcılık, akıllıca ve ölçülü davranmaktır”: Gündelik anlamla karıştırmaktır; felsefede akılcılık, bilginin kaynağını ve güvencesini belirleyen bir kuramdır.
• “Akılcılar deneyi hiç değersiz görür”: Reddetmezler; deneye bilgi üretme gücünü değil kesinliği vermezler. Deney, akılla elde edilen bilgiyi uygulamaya elverişli kılar ama kaynağı sayılmaz.
• “Descartes'ın kuşkusu, her şeyden sürekli kuşku duymaktır”: Metodik kuşku araçtır; amacı kesin bilgiye varmaktır.
• “Kant rasyonalisttir”: Kant, akılcılığı ve deneyciliği birleştiren eleştirel felsefenin kurucusudur; onu tek bir akıma bağlamak yanlıştır.
• “Doğuştanlık, kişisel anı ve yaşantı demektir”: Akılcıların kastı, deneyden önce akılda var olan kavram ve ilkelerdir; insan bilgi olarak değil, akıl gücü olarak donanımlı doğar.

Örneklerle Akılcılığı Pekiştirelim

• “7 + 5 = 12”: Bu yargıyı hiç sayma ya da ölçme yapmadan bilirsin; akıl onu kendi içinde görür.
• “Üçgenin iç açılarının toplamı 180 derecedir”: Bu sonuca varmak için üçgen çizip ölçmen gerekmez; yargı kavramlardan, yani akıldan çıkar.
• “Her olayın bir nedeni vardır”: Tek bir gözlemden çıkarılmaz; aklın bilgiyi düzenleyen temel ilkelerinden sayılır.
• Balmumu örneği (Descartes): Sıcakta yumuşayıp biçimini ve kokusunu değiştiren balmumunu, tüm bu değişikliklere karşın “aynı balmumu” diye tanıman duyuların değil, aklın işidir.

Görüldüğü gibi akılcılık, “kesin bilgi mümkün müdür?” sorusuna “evet, akılla mümkündür” yanıtını verir. Konunun bütününe Bilgi nedir? dersinden başlayarak ulaşabilir, kesinlik tartışmasını Kesin bilgi mümkün müdür? dersinde sürdürebilirsin.