Kritisizm

Bu derste akılcılık ile deneyciliği tek bir çerçevede uzlaştıran bilgi felsefesi akımını, yani kritisizmi sıfırdan işliyoruz: Immanuel Kant'ın temel sorusu, zihnin deneyden bağımsız unsurları, fenomen–nunmen ayrımı ve sınavlarda en sık karıştırılan noktalar. Konunun temellerini Bilgi nedir? dersinde atmıştık; bütün derslere ise Felsefe dersleri sayfamızdan ulaşabilirsin.

Kritisizm Nedir?

Kritisizm (eleştiricilik), Alman filozofu Immanuel Kant (1724–1804) tarafından kurulmuş bilgi felsefesi akımıdır. Adındaki eleştiri sözcüğü burada kusur bulmak anlamında değildir; aklın yetilerini ve sınırlarını yargılamak anlamına gelir. Bu yüzden akım eleştiricilik ya da eleştirel felsefe diye de anılır ve Kant görüşünü Saf Aklın Eleştirisi (1781) adlı eserinde sistematik biçimde ortaya koymuştur.

Kant, bir yandan aklı her şeyin ölçüsü sayan akılcıları, diğer yandan zihni duyumlara bırakılan pasif bir levha gibi gören deneycileri yetersiz bulmuştur. Özellikle Hume'un nedenselliği şüpheye açmasından etkilenen Kant, Hume'u 'beni dogmatik uykumdan uyandırdı' sözüyle anar. Kritisizmin özünde şu uzlaştırma yatar: bilgi ne yalnız akıldan, ne yalnız deneyden gelir; ikisinin birleşmesinden doğar.

Kant'ın Temel Sorusu: Deneyden Önce Zihinde Bir Şey Var mı?

Kant'a göre bütün bilgilerimiz deneyden başlar; ama bu, hepsinin deneyden kaynaklandığı anlamına gelmez. Bunu ünlü cümlesiyle kurar: 'Bütün bilgilerimiz deney ile başlar; fakat hepsi deneyden çıkmaz.' Buradan hareketle bilgiyi iki grupta inceler.

A Priori (Önsel) Bilgi

Deneye dayanmayan, zihinde deneyden bağımsız olarak bulunan bilgilerdir; evrensel ve zorunludur. Kritisizme göre kesin bilgi bu kümededir.

• 7 + 5 = 12: Matematiksel bir önermeyi deneyerek öğrenmezsin; hiçbir deney de onu çürütemez.
• Her olayın bir nedeni vardır: Nedensellik deneyden kazanılan bir yasa değil, zihnin kategorisidir.
• Uzay ve zaman: Hiçbir nesneyi uzay ve zaman dışında algılayamazsın; bunlar algıya önceden biçim veren formlardır.

A Posteriori (Sonssel) Bilgi

Deneye, gözleme dayalı bilgilerdir; tekil durumları bildirir ve olasıdır. Zihin bunları deney olmadan edinemez.

• Bu gül kırmızıdır: Gülü görmeden bu bilgiye sahip olamazsın.
• Su 100 derecede kaynar: Gözlem ve deney yoluyla edinilir; basınç gibi koşullar değişirse güncellenmesi gerekir.

A priori–a posteriori ayrımının ayrıntılarına Bilginin kaynakları dersinde değindik; kritisizmin asıl sorusu, a priori bilginin nasıl mümkün olduğudur.

Zihnin A Priori Unsurları: Uzay, Zaman ve Kategoriler

Kant'a göre zihin, duyumlardan gelen ham malzemeyi pasifçe almakla kalmaz; onu kendine özgü biçimler içinde işleyen aktif bir yapıdır. Bu biçimler iki başlıkta toplanır.

Duyumun Formları: Uzay ve Zaman

Bir nesneyi algıladığında onu hep uzayda ve bir zaman akışı içinde algılarsın. Uzay ve zaman nesnelerin kendisinde bulunan özellikler değil, insan zihninin algı formlarıdır: dış dünya uzay formuyla, iç dünyamızdaki duygular ve durumlar ise zaman formuyla kavranır.

Anlığın (Kavrama Yetisinin) Kategorileri

Zihin, duyumlardan gelen dağınık verileri anlık denilen kavrama yetisinin kategorileriyle düzenler: töz, nedensellik, zorunluluk, birlik, çoğulluk gibi. 'Rüzgâr camı kırdı' derken deneyden yalnızca ardışık iki görüntü aldığın hâlde, zihnin nedensellik kategorisi ikisi arasında bağ kurar. Kategoriler deneyden öğrenilmez; deneyi mümkün kılan zihinsel şablonlardır.

Kant bu bütünü ünlü cümlesiyle özetler: Düşünceler duyumlar olmadan boştur; duyumlar kavramlar olmadan kördür. Yani deneyin verisi olmadan kavramlar boş kalır, kavramların düzenlemesi olmadan da duyumlar kördür; bilgi ikisinin buluşmasıdır.

Kopernik Devrimi ve Bilginin Sınırı: Fenomen ile Nunmen

Kant, bilim tarihindeki Kopernik devrimini bilgi teorisine taşır: bilginin doğruluğu için bu kez nesnenin özneye uyması gerekir. Zihin dış dünyayı ayna gibi pasifçe yansıtmaz; gelen verileri kendi formlarıyla şekillendirerek bilgiyi kurar. Böylece matematik ve fiziğin evrensel yargıları açıklanabilir hâle gelir, çünkü bunlar dünyanın yapısına değil, zihnin dünyaya uyguladığı a priori biçimlere dayanır.

• Fenomen (görüngü): Zihnin biçimleriyle düzenlenmiş, bize görünen dünya. Bütün bilgilerimiz bu dünya üzerindedir; fenomen bilinir.
• Nunmen (şeyin kendisi): Zihnin formlarından bağımsız, olduğu hâliyle var olan şey. Düşünülebilir ama bilinemez; aklın sınırı buradadır.

Örneğin bir elmanın rengi, büyüklüğü ve konumu sana daima senin algı formlarının ve kategorilerinin süzgecinden geçmiş hâliyle ulaşır; elmanın kendinde nasıl olduğu ise deneyin konusu olamaz. Kant bu çerçevede kesin bilgi sorusunu yanıtlar: fenomenler düzeyinde evrensel ve zorunlu bilgi mümkündür; nunmenler düzeyinde değildir. Tartışmanın tamamı için Kesin bilgi mümkün müdür? dersine bakabilirsin.

Kritik felsefe yalnız bilgiyle sınırlı değildir: Kant ahlak alanını Pratik Aklın Eleştirisi'nde, güzellik ve zevk yargılarını ise Yargı Gücünün Eleştirisi'nde incelemiştir. Okul müfredatında kritisizm ağırlıklı olarak bilgi felsefesi boyutuyla işlenir.

Akılcılık, Deneycilik ve Kritisizm Karşılaştırması

Üç akımın temel ayrışmasını tek bakışta şöyle özetleyebiliriz:

• Akılcılık: Bilginin asıl kaynağı akıldır; deney bilgiye ulaştıramaz. (Ayrıntılar: Akılcılık (Rasyonalizm))
• Deneycilik: Bilginin tek kaynağı duyum ve deneydir; zihin doğuşta boş bir levhadır. (Ayrıntılar: Deneycilik (Empirizm))
• Kritisizm: Bilginin ham malzemesi deneyden gelir; ama zihin bunu uzay, zaman ve kategoriler gibi a priori biçimlerle işlemeden bilgi hâline gelemez.
• Şüphecilikle ilişkisi: Kant, her bilgiyi olasılığa indirgeyen şüpheciliğe cevap olarak a priori bilginin olanaklılığını göstermiştir; bkz. Septisizm.

Bu tabloda görüldüğü gibi kritisizm iki uç akımın ortası değil, ikisine görev dağılımı yapan bir sentezdir: deney olmayan yerde kavramlar boş, kavram olmayan yerde duyumlar kördür.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Kritisizm sorularında en sık düşülen hataları önceden bilerek korunun:

• Kritisizmi eleştirmenlik sanmak: Buradaki eleştiri kusur bulma değil, aklın bilgi edinme gücünü sorgulayıp sınırlarını çizmektir.
• Kant'ı tek taraflı saymak: 'Kant tamamen akılcıdır' ya da 'tamamen deneycidir' ikilemeleri yanlıştır; Kant iki akımın uzlaştırıcısıdır.
• Fenomen ile nunmeni karıştırmak: Bilinebilen fenomendir; nunmen yalnızca düşünülebilir. Bilinemez olan şey, şeyin kendisidir.
• A prioriyi doğuştan hazır bilgi sanmak: Zihinde hazır olan içerik değil, bilgiyi mümkün kılan formlar ve kategorilerdir.
• Kritisizmi görecelilik ya da şüphecilik saymak: Kant, fenomenler düzeyinde evrensel ve zorunlu bilginin varlığını savunur; her şeyi olasıya indirgemez.

Kant'ın evrensellik ve zorunluluk vurgusu, bilginin hangi ölçütlere göre doğru sayıldığını tartışan Bilginin doğruluğu dersiyle de yakından ilişkilidir.