Sokrates

Bu derste Antik Yunan felsefesinin dönüm noktası sayılan Sokrates'i sıfırdan işliyoruz: hayatı, ünlü “hiçbir şey bilmiyorum” sözünün anlamı, doğurtma yöntemi, erdem anlayışı ve onunla ilgili yaygın yanılgılar. Sokrates tek satır yazı bırakmamasına rağmen kendinden sonra gelen bütün felsefeyi etkilemiş; düşüncesi öğrencileri üzerinden günümüze ulaşmıştır. Dönemin genel çerçevesi için Antik Yunan felsefesi dersimize, Felsefe alanındaki tüm içeriklerimiz için Felsefe dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

Sokrates Kimdir? Hayatı ve Dönemi

Sokrates, MÖ 470 (bazı kaynaklarda 469) ile MÖ 399 yılları arasında Atina'da yaşamış Yunan filozofudur. Babası Sophroniskos taş yontuculuğu, annesi Fenarete ebelik yapıyordu; Sokrates de kendi yöntemini ebelerin işine benzetip “doğurtma” diye adlandıracağı için bu aile geçmişi tesadüf değildir. Ticaretle ve siyasetle ilgilenmedi; hayatını Atina'nın meydanlarında ve spor salonlarında insanlarla konuşarak geçirdi. Yoksul ama mizahını yitirmemiş, savaşlarda cesaretiyle öne çıkmış biriydi.

Sokrates'in en önemli özelliği, hiçbir yazılı eser bırakmamış olmasıdır. Hakkında bildiklerimiz üç kaynağa dayanır: öğrencisi Platon'un diyalogları, Ksenofon'un hatıraları ve komedi yazarı Aristofanes'in onu tiyatro karakteri yapan oyunları. Bu anlatımlar birbirinden epey farklı olduğu için “gerçek Sokrates”in kim olduğu sorusu felsefe tarihinde Sokratik problem olarak adlandırılır.

“Hiçbir Şey Bilmediğimi Biliyorum”: Sokrates'in Bilgeliği

Delphi kâhine, Sokrates'in arkadaşı Khairifon aracılığıyla bir soru götürülür: “Sokrates'ten daha bilge biri var mı?” Kâhin, daha bilge kimsenin olmadığını söyler. Bu cevabın anlamını araştıran Sokrates, siyasetçileri, şairleri ve zanaatkârları tek tek sınar; hepsinin bildiklerini bilmediği hâlde bildiğini sandığını fark eder. Ünlü sözü “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir” bu yüzden bir alçakgönüllülük ifadesi değil, bir yöntem ilkesidir: bilmediğini bilen kişi araştırmaya açıktır, bildiğini sanan kişi kapanmıştır.

Sokrates'e göre felsefenin asıl konusu gökyüzündeki cisimler değil insandır; bu yüzden ondan “felsefeyi gökten yere indiren” filozof olarak söz edilir. Delphi tapınağındaki “kendini tanı” buyruğunu yaşam ilkesi hâline getirmiş, sorgulanmamış bir hayatın yaşamaya değmediğini söylemiştir. Bilginin ne olduğu, kaynaklarının neler olduğu bugün de felsefenin temel sorularıdır; bu soruların ayrıntısını Bilgi nedir? dersinde bulabilirsin.

Sokratik Yöntem (Maieutik)

Sokrates ders vermez, konferans vermez; soru sorar. Yöntemine maieutik, yani doğurtma der, çünkü amacı hazır fikirleri karşı tarafa aktarmak değil, karşı tarafın zihnindeki bilgiyi kendisinin doğurmasını sağlamaktır. Tipik bir Sokrates konuşması şu adımlarla ilerler:

1. Tanım istenir: Karşı tarafın kendinden emin olduğu bir kavram sorulur: “Cesaret nedir?”
2. Cevap çürütülür (ironi): Sokrates, bilmez gibi davranarak verilen tanımı yeni örneklerle sınar ve çelişkiyi görünür kılar.
3. Yeni tanım doğurtulur: Karşı taraf hazır hâle gelince daha tutarlı bir tanımı kendi zihninde arar.
4. Aporia (çıkmaz): Bazen kesin bir tanıma ulaşılamaz; “bu konuyu henüz bilmiyoruz” sonucu bile araştırmanın bir kazancı sayılır.

Platon'un Cesaret (Lakhês) diyaloğunda Sokrates'e “cesaret, siperde yerinde durmaktır” cevabı verilir; o da geri çekilip düzeni bozarak düşmanı oyalayan askerlerin de cesur sayıldığını hatırlatır ve ilk tanım çöker. Amaç tartışmayı kazanmak değil, kişiyi kendi fikirlerini sorgulatmaktır.

Erdem Bilgidir: Sokrates'in Ahlak Anlayışı

Sokrates'le birlikte felsefenin merkezi doğadan insana kayar. Ona göre iyi bir yaşam ancak bilgiyle mümkündür ve bu düşünce ünlü formülünde toplanır: erdem bilgidir. İnsan iyinin ne olduğunu gerçekten bilirse mutlaka onu yapar; tersine kimse isteyerek kötülük yapmaz, kötülük bilgisizlikten doğar. Kötü kişi, kendi gerçek iyisini bilememiş kişidir.

Bu anlayışta erdem öğrenilebilir dersler gibidir: tıpkı yüzme ya da çömlekçilik gibi, doğru bilgiyle ruh da sağlığına kavuşur. Kaynaklarda Sokrates'e bağlanan başlıca erdemler şöyle sıralanabilir:

• Bilgelik: İyiyi kötüden ayırt etme bilgisi; öteki erdemlerin temeli.
• Cesaret: Tehlike ve korku karşısında neyin doğru olduğunu bilmek.
• Ölçülülük: Arzu ve zevkler önünde sınırını bilmek.
• Adalet: Bireyin de kentin de düzenini kuran, herkese düşen hakkı vermek.

Sofistler ile Sokrates Arasındaki Fark

Sokrates'in çağdaşı olan Sofistler, para karşılığı hitabet ve tartışma dersleri veren gezgin öğretmenlerdi; dışarıdan bakan Atinalılar Sokrates'i de onlara kattı. Oysa ikisi taban tabana zıt amaçlar güder:

• Doğruluk: Sofistlere göre doğruluk görelidir (“insan her şeyin ölçüsüdür”); Sokrates için herkesin tartışması gereken tek bir gerçek doğruluk vardır.
• Amaç: Sofistler tartışmayı kazanmayı ve toplumda başarılı olmayı öğretir; Sokrates birlikte gerçek aramayı öğretir.
• Ücret: Sofistler ders ücreti ister; Sokrates ömrü boyunca hiç ücret almadı, parasız konuştu.
• Bilgi: Sofistler bilgiyi hazır paket hâlinde teslim eder; Sokrates bilgiyi kişiye kendi üretmesi gereken bir sonuç olarak bırakır.

Bu karışıklık, Sokrates'in yargılamasında da rol oynadı: iddianameyi hazırlayanlar onu bir sofist sanan kent ileri gelenleriydi.

Sokrates'in Ölümü ve Felsefeye Etkisi

MÖ 399'da Sokrates iki suçlamayla mahkemeye çıkarıldı: “gençleri yoldan çıkarmak” ve “kentin tanrılarını tanımamak, yeni tanrılar getirmek”. Beş yüzü aşkın yargıçtan oluşan jüri onu ölüm cezasına çarptırdı. Kaçması için arkadaşlarının hazırladığı imkânı reddetti; kanunlarına bağlı bir yurttaş olarak zehirli baldıranı içti.

Bu ölüm felsefeyi derinden değiştirdi. Platon hocasının mahkemedeki savunmasını yazıp Akademi'yi kurdu; Akademi'de yetişen Aristoteles felsefenin bütün alanlarını sistemleştirdi. Sokrates'in diğer öğrencileri Antisthenes öncülüğündeki Kynikler ve Aristippos'un Kirene okulu gibi topluluklara ayrıldı; bu topluluklar Helenistik felsefe döneminin tohumlarını attı.

Sokrates Hakkında Sık Yapılan Yanılgılar

Konuyla ilgili sorularda en çok şu karışıklıklara düşülüyor:

• “Platon'un diyaloglarındaki her cümle Sokrates'indir”: Erken diyaloglar hocanın yöntemini yansıtır; olgunluk dönemi diyaloglarında Platon, fikirler kuramı gibi kendi öğretisini Sokrates'in ağzından anlatır. İkisini ayırmadan kullanmak sınav sorularında en sık hata kaynağıdır.
• “Sokrates de bir sofisttir”: Yöntemler benzer görünebilir; ama ücret almaması, mutlak doğruluk araması ve tartışmayı kazanmak değil düşünmek istemesi onu Sofistlerden ayırır.
• “Hiçbir şey bilmiyorum demesi alçakgönüllülüktür”: Bu söz bir edep gösterisi değil, yöntemin çıkış noktasıdır: kesin sanılan bilgiler sorgulanmadan araştırma başlamaz.
• “Sokrates'in öğretisini bizzat kendisi yazmıştır”: Günümüze ulaşan hiçbir metni yoktur; bildiklerimizin tamamı Platon, Ksenofon ve Aristofanes gibi aktarımcılara dayanır.