Önermeler

Bu derste klasik mantığın temel inceleme konularından biri olan önermeyi baştan sona işliyoruz: tanımı, özellikleri, önerme olmayan cümleler, basit ve bileşik önermeler ile doğruluk değeri. Örneklerle ilerleyeceğimiz derste sık yapılan yanılgılara da ayrı bir bölüm ayırdık. Serinin tamamı için Mantık dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

Önerme Nedir?

Mantıkta önerme; en az öznesi ve yüklemi bulunan, belli bir yargı bildiren ve doğru ya da yanlış olması mümkün olan hüküm cümlesidir. “Kar, sıfır derecede donar.” cümlesi bir önermedir; çünkü bir yargı bildirir ve bu yargının doğruluğu ya da yanlışlığı sorgulanabilir. Buna karşılık “Kapıyı kapat!” cümlesi bir yargı bildirmediği ve doğru ya da yanlış olmasının söz konusu olmadığı için önerme değildir. Klasik mantık kitaplarında önermelere hüküm cümleleri de denir.

Önermenin Yapısı

Her önerme, en az iki terimden ve bu terimleri birbirine bağlayan bir bağlactan oluşur:

• Özne: Bir şey söylenen kavram ya da varlıktır. “Ali çalışkandır.” cümlesinde “Ali” öznedir.
• Yüklem: Özne hakkında söylenen kavramdır. Aynı örnekte “çalışkan” yüklemidir.
• Bağlaç: Özne ile yüklemi birbirine bağlayan öğedir; Türkçede çoğunlukla “-dır, -dir” eki biçiminde görünür.

Kavramın, cümle içinde özne ya da yüklem göreviyle kullanılmış biçimine terim denir. Kavram ile terim arasındaki ilişkiyi netleştirmek isteyenler Kavram nedir? ve Mantıkta terim derslerimize bakabilir.

Önermenin Özellikleri

Bir cümlenin önerme sayılabilmesi için aşağıdaki özellikleri taşıması gerekir:

• Yargı bildirir: Önerme, bir şeyi olumlar ya da olumsuzlar; kesin bir hüküm verir.
• Doğruluk değeri taşır: Önerme ya doğrudur ya yanlış; üçüncü bir durum söz konusu değildir. Mantıkta buna ikideğerlik ilkesi denir.
• En az öznesi ve yüklemi vardır: Terimsiz önerme kurulamaz.
• Sınanabilir bir hüküm içerir: Önermenin doğru ya da yanlışlığı, içerdiği yargının gerçeklikle karşılaştırılmasıyla belirlenebilir.

Klasik mantığın önermelere dair başlıca kabulleri de şunlardır:

• Önerme, analitik yöntemle, yani parçalarına ayrılarak incelenir; deney yöntemine başvurulmaz.
• Öznel doğruluk değil, nesnel doğruluk esas alınır.
• Önerme, özne ve yüklem biçiminde çözümlenir.
• Akıl yürütmede özellikle tümel önermeler temel alınır.

Önerme Olmayan Cümleler

Her cümle önerme değildir. Yargı bildirmeyen, bu yüzden doğruluk değeri taşımayan cümleler mantığın inceleme alanına girmez:

• Soru cümleleri: “Sınavın nasıl geçti?”
• Emir cümleleri: “Pencereyi aç.”
• İstek ve dilek cümleleri: “Keşke kar yağsa.” / “Borcum ödensin.”
• Hayret ve ünlem cümleleri: “Ne güzel bir manzara!”

Ayrıca “Ateş!” gibi tek sözcükten oluşan ünlemler ile yargısı tamamlanmamış anlatımlar da önerme sayılmaz; çünkü bunlarda doğrulanacak ya da yanlışlanacak bir hüküm yoktur.

Basit ve Bileşik Önermeler

Yalnızca tek bir yargı içeren önermelere basit (mürekkep olmayan) önerme, birden fazla yargının bağlaçlarla birleştirilmesiyle kurulan önermelere ise bileşik (mürekkep) önerme denir:

• Basit: “Bütün insanlar düşünür.” / “Bazı metaller ağırdır.”
• Bileşik: “Yağmur yağdı ve sokaklar ıslandı.” / “Ali ya gelir ya gelmez.”

Klasik mantık asıl olarak basit önermelerle ilgilenir; bileşik önermelerin çözümlenmesi, modern mantığın (sembolik mantığın) konusudur. Basit önermelerin tümel–tikel, olumlu–olumsuz gibi türleri ayrı bir derste ayrıntısıyla işlenmiştir: Kategorik önermeler. Bileşik önermelere geçmek isteyenler için yol haritamız şöyle: önce Sembolik mantık nedir?, ardından Önerme değişkenleri ve Mantıksal bağlaçlar dersleri.

Doğruluk Değeri: Nesnel ve Öznel Doğruluk

Önermenin doğru olması, içerdiği yargının dış dünyadaki gerçekle uyumlu olması demektir. Kişiden kişiye değişmeyen, herkes için aynı olan bu uyuma nesnel doğruluk denir. Kişinin zevkine, kanaatine ve bakış açısına dayanan yargılara ise öznel doğruluk adı verilir; klasik mantık öznel doğruluğu değil, nesnel doğruluğu esas alır.

• “Su, ısıtıldığında buharlaşır.” → Nesnel bir yargıdır; doğru ya da yanlışlığı herkes için aynıdır.
• “En güzel şehir İzmir’dir.” → Öznel bir yargıdır; kişiye göre değiştiği için mantık bakımından sınanacak nesnel bir ölçü taşımaz.

Şunu da vurgulayalım: Bir önermenin doğruluğunu bilmemek, onu önerme olmaktan çıkarmaz. “Mars’ta yaşam vardır.” cümlesinin doğru olup olmadığını herkes bilmese de cümle bir yargı bildirdiği için önermedir; önemli olan doğru ya da yanlış olmasının mümkün olmasıdır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Öğrencilerin bu konuda en çok düştüğü yanılgıları tek tek görelim:

1. “Yanlış cümle önerme değildir” sanmak: Önerme olmak için doğruluk değeri taşımak yeterlidir; “İki kere iki beştir.” cümlesi yanlış olsa da bir önermedir.
2. Soru, emir ve ünlem cümlelerini önerme saymak: Bu tür cümleler yargı bildirmez; doğru ya da yanlış olmaları söz konusu değildir.
3. Öznel yargıları nesnel önerme gibi ele almak: “Dünyanın en lezzetli yemeği bakladır.” gibi zevk ve kanaat bildiren cümleler nesnel doğruluk ölçüsüne girmez.
4. Birden çok yargılı cümleyi basit önerme sanmak: “Ali ders çalıştı ve sınıfını geçti.” tek cümle gibi kurulsa da iki ayrı yargı içerdiğinden bileşiktir.
5. Kavram, terim ve önermeyi karıştırmak: “Kalem” tek başına bir kavramdır; cümle içinde özne ya da yüklem göreviyle kullanılınca terim olur; “Kalem yazar.” biçiminde yargıya dönüşünce önerme olur. Kavram çeşitlerini görmek için Kavram türleri dersine bakabilirsin.

Önermeler, mantıkta daha karmaşık akıl yürütme işlemlerinin de ham maddesidir: İki ya da daha çok önermeden zorunlu olarak yeni bir yargıya ulaşma yoluna kıyas denir; bu konuyu Kıyas dersinde ayrıntısıyla bulabilirsin. Felsefe alanındaki tüm içeriklerimiz için felsefe dersleri kategorisine de göz atmayı unutma.