Kavram nedir?

Zihin, karşılaştığı nesneleri ve olayları tek tek ezberlemek yerine ortak yanlarını çıkarıp genel bir şablon hâlinde saklar; bu şablonların adı kavramdır. Bu derste klasik mantığın en temel yapı taşı olan kavramı sıfırdan anlatıyoruz: kavramın ne olduğu, zihinde hangi aşamalarla oluştuğu, kapsam ve hacim kavramları ile sık karıştırılan noktalar. Mantık alanındaki bütün ünitelere göz atmak isterseniz Mantık dersleri sayfamızı kullanabilirsiniz.

Kavram Nedir?

Kavram, ortak nitelikleri taşıyan nesne ve olayların zihinde oluşturduğu genel tasarımdır. Buradaki tasarım sözü bilinçli seçilmiştir: kavram, nesnenin eksiksiz bir kopyası değildir; zihnin nesneden ayıklayıp sakladığı belli başlı niteliklerden kurulu bir çerçevedir. Gözünüzün önünde duran sarı ve uzun boylu çam, zihninizdeki 'ağaç' kavramının tek bir örneğidir; 'ağaç' kavramı ise o belirli çamın değil, ağaç sayılan bütün varlıkların ortak niteliklerini taşır. Bu yüzden hiç çam görmemiş biri bile 'ağaç' kavramına sahip olabilir, çünkü kavram somut nesneden bağımsız olarak zihinde yaşar.

Klasik mantık geleneğinde zihnin kavram oluşturma işlemine tasavvur, kavramlar yardımıyla hüküm verme işlemine tasdik denir. Mantık, bu iki zihinsel işlemin sağlıklı biçimde yürütülmesinin kurallarını araştırır. Kavram bu yapının taşıdır: kavramlar belirsizse üstüne kurulan her düşünce de belirsiz olur.

Kavram Nasıl Oluşur?

Kavramlar doğuştan hazır gelmez; tekil algıdan genel tasarıma uzanan aşamalı bir sürecin ürünüdür. Bu süreç dört adımda özetlenebilir:

1. Algı: Duyu organlarıyla tekil nesneler algılanır. Çocuk mahalledeki birkaç köpeği ayrı ayrı görür; her birinin rengi, boyu, tüyü farklıdır.
2. Soyutlama: Zihin, örneklerin ortak ve ayırt edici niteliklerini tekil ayrıntılardan ayırarak düşünür: dört ayaklılık, tüy örtüsü, sadık ve bekçilik yapan bir hayvan oluşu gibi.
3. Karşılaştırma: Algılanan örnekler arasında benzerlikler ve farklılıklar tartılır. Köpeklerin hepsinde görülen ortak nitelikler, bu hayvanı kedi ve attan ayıran çizgiyi çizer.
4. Genelleme: Ortak nitelikler tek bir tasarım altında toplanır. Artık çocuk hiç görmediği bir ırkın köpeğini bile 'köpek' olarak tanır; kavram genel hâle gelmiştir.

Tasarım dile geçtiğinde bir terim yani ad kazanır: zihindeki 'köpek' kavramı, dildeki 'köpek' sözüyle dışa vurulur. Kavramın anlamının cümle hâlinde ortaya konmasına ise tanım denir; bu işlemin kuralları Mantıkta tanım dersinde ayrıntısıyla ele alınır.

Kavramın Kapsamı ve Hacmi

Her kavramın iki yönü vardır. Kapsam (içlem), kavramın taşıdığı niteliklerin toplamıdır; kavramın ne demek olduğunu oluşturur. Hacim (dışlem), kavramın kapsadığı bütün nesnelerdir; kavramın sınırının nereye uzandığını gösterir.

• 'Öğrenci' kavramının kapsamı: öğrenim görmek, bir eğitim kurumuna kayıtlı olmak gibi kavramı tanımlayan niteliklerdir.
• 'Öğrenci' kavramının hacmi: dünyadaki bütün öğrencilerdir; ilkokulda okuyandan doktora öğrencisine kadar hepsi bu hacmin içindedir.

Kapsam ile hacim arasında ters orantı vardır: kavrama yeni nitelikler eklendikçe kapsam genişler, ama kapsanacak nesne sayısı yani hacim daralır. 'İnsan' kavramından 'öğrenci' kavramına geçtiğimizde nitelik sayısı artar, kapsadığı kişi sayısı azalır. Sınav sorularının çoğu bu ters orantı üzerine kurulur; kapsamı artan kavramın hacminin küçüleceğini akılda tutmak yeterlidir.

Kavramın Mantıktaki Yeri

Klasik mantıkta düşünme üç basamakta ilerler ve kavram ilk basamaktır:

1. Kavramlaştırma: Zihin ortak nitelikleri tasarlar; kavramlar oluşur.
2. Yargıda bulunma: Kavramlar birbirine bağlanarak hüküm kurulur; hüküm dile döküldüğünde önerme adını alır. 'Bal arısı bir böcektir' önermesinin arkasında 'bal arısı' ve 'böcek' kavramlarının birleştirilmesi vardır.
3. Akıl yürütme: Mevcut hükümlerden yeni bir hüküm çıkarılır; bu yapıya kıyas denir.

Basamaklar üst üste kurulduğu için kavramdaki bir belirsizlik önermeye, oradan akıl yürütmeye taşınır. Kavramların türlerini, örneğin tekil-tümel ya da somut-soyut ayrımını Kavram türleri dersinde ayrıca işliyoruz; bu dersin odağı kavramın kendisidir.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Konuyu yeni öğrenenlerin en çok takıldığı noktalar şunlardır:

• Kavramı nesnenin kendisi sanmak: Masanın üzerinde duran kalem nesnedir; zihninizdeki kalem tasarımı kavramdır. Kavram, nesnenin zihindeki genel şablonudur.
• Kavram ile terimi karıştırmak: Kelime dile, kavram zihne aittir. Çeviride kelimeler değişir ama kavramlar çoğu zaman aynı kalır.
• Hacim ile kapsamı yer değiştirtmek: 'Çiçek' kavramının kapsamı taç yapraklı ve kokulu olmak gibi niteliklerdir; hacmi ise gül, karanfil, lale dâhil bütün çiçeklerdir. Niteliklere bakıyorsanız kapsama, nesnelere bakıyorsanız hacme bakmış olursunuz.
• Ters orantıyı tersine çevirmek: Kapsam genişleyince hacmin de büyüdüğü sanılır; doğrusu tersidir. Kapsam artar, hacim küçülür.
• Kavramın tek kelime olması gerektiğini düşünmek: 'Kırmızı gül', 'yüksek lisans öğrencisi' gibi birden çok kelimeden oluşan kavramlar da vardır; bir tasarımı kavram yapan şey tek kelime oluşu değil, genel taslak oluşudur.
• Her zihinsel görüntüyü kavram saymak: Tek bir nesnenin algı görüntüsü kavram değildir. Kavram olabilmesi için görüntünün ortak ve genel niteliklere dayanması gerekir.