Mantıkta Terim

Bu derste klasik mantığın temel yapı taşlarından biri olan terim kavramını baştan sona işliyoruz: terimin ne olduğunu, kavram ve önermeyle ilişkisini, özne ve yüklem terimlerini bol örnekle ele alıyor, sık yapılan yanılgıları listeliyoruz. Klasik mantık ünitesindeki diğer derslere Mantık dersleri bölümümüzden ulaşabilirsin.

Mantıkta Terim Nedir?

Klasik mantıkta terim, bir önermeyi oluşturan ve bir kavramı belirten sözcük ya da sözcük öbeğidir. Bir başka deyişle terim, zihindeki bir kavramın dile aktarılmış ve bir yargı içinde görevlendirilmiş hâlidir. "Terim" adı, "sınır, uç" anlamına gelen Latince terminus sözcüğünden gelir; çünkü terimler önermenin iki ucunu oluşturur: hakkında yargı bildirilen kısım ile yargıyı bildiren kısım.

"Gökyüzü mavidir" önermesini ele alalım. Buradaki "gökyüzü" ve "mavi" birer terimdir. "Mavi" sözcüğü tek başına dururken yalnızca bir sözcüktür; bu önermeye girip görev üstlendiğinde mantık bakımından terim olur. Buradan önemli bir sonuç çıkar: terimlik, sözcüğün kendi başına taşıdığı bir özellik değil, önerme içinde üstlendiği görevin sonucudur.

Kavram, Terim ve Önerme Arasındaki İlişki

Klasik mantık bir merdiven gibi basamak basamak ilerler: zihinde kavram, dilde terim, yargıda önerme.

1. Kavram: Nesnelerin ortak özelliklerinin zihindeki tasarımıdır; henüz dile geçirilmemiş düşünce unsurudur.
2. Terim: Kavramın dildeki ifadesidir; önermeye girip görev kazanan sözcük ya da sözcük öbeğidir.
3. Önerme: Terimlerin yargı bildirmek üzere bir araya gelmesidir; doğru ya da yanlış olabilen anlam birimidir.

Aynı kavram, farklı dillerde farklı terimlerle karşılanır: "kitap" kavramı Türkçede "kitap", İngilizcede "book" terimiyle anlatılır. Kavram zihinsel, terim dilsel olduğu için bu ayrım korunmalıdır. Kavramın kendisini ve çeşitlerini merak ediyorsan Kavram nedir? ve Kavram türleri derslerine bakabilirsin.

Özne Terimi ve Yüklem Terimi

Basit bir kategorik önerme iki terimden oluşur. Hakkında yargı bildirilen terime özne terimi, özne hakkında yargı bildiren terime ise yüklem terimi denir.

• "Bütün insanlar ölümlüdür." → özne terimi: insanlar; yüklem terimi: ölümlü.
• "Hiçbir taş canlı değildir." → özne terimi: taş; yüklem terimi: canlı.
• "Bazı öğrenciler başarılıdır." → özne terimi: öğrenciler; yüklem terimi: başarılı.

Örneklerdeki "bütün", "hiçbir" ve "bazı" önermenin niceliğini, "değildir" ise yargının olumsuzluğunu bildirdiği için terim değildir. Fiil içeren cümleler de bu yapıya uyarlanır: "Ali kitap okudu" önermesi "Ali, kitap okuyandır" biçimine çözümlenir; böylece özne terimi "Ali", yüklem terimi "kitap okuyan" olur. Önermelerin türlerini derinlemesine incelemek için Önermeler ve Kategorik önermeler derslerine geçebilirsin.

Tekil Terim ve Genel Terim

Terimler, belirledikleri varlık sayısı bakımından ikiye ayrılır:

• Tekil terim: Yalnızca bir varlığı belirten terimdir: "Fatih Sultan Mehmet", "Kızılırmak", "Ay" gibi.
• Genel terim: Ortak özellikleriyle birden çok varlığı belirten terimdir: "hükümdar", "ırmak", "gezegen" gibi.

Terimler kıyasın da temel malzemesidir. İki öncülden sonuç çıkarılmasını sağlayan ortak terime orta terim denir: "Bütün metaller iletendir. Bakır metaldir. Öyleyse bakır iletendir." kıyasında "metal" orta terimdir. Terimlerin kıyastaki görevleri Kıyas dersinde ayrıntılı işlenir.

Terim Sayılmayan Sözcükler

Önermede geçen her sözcük terim değildir. Şu sözcükler bir kavramı temsil etmediği için terim sayılmaz:

• Nicelik sözcükleri: "bütün", "hiçbir", "bazı" gibi önermenin kapsamını belirleyen ifadeler.
• Nitelik sözcükleri: "değildir" gibi yargının olumlu ya da olumsuz olduğunu bildiren ifadeler.
• Bağlaçlar: "ve", "ile", "ama" gibi sözcükleri ve önermeleri birbirine bağlayan ifadeler.

Bu sözcükler önermenin iskeletini kurar ama bir nesneyi ya da özelliği temsil etmez. Kısacası terimler önermenin içeriğini, bu sözcükler ise terimler arasındaki ilişkiyi kuran kuralları taşır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• "Her sözcük terimdir" sanmak: Terimlik, sözcüğün önerme içindeki görevinden gelir. "Uçmak" sözcüğü tek başına terim değildir; "Kuşlar uçar" önermesinde terim olur.
• Kavramla terimi bir tutmak: Kavram zihinsel, terim dilseldir. "Şehir" kavramı tek olmakla birlikte Türkçede "şehir", İngilizcede "city" terimiyle anlatılır.
• Nicelik sözcüğünü özne terimine katmak: "Bütün insanlar ölümlüdür" önermesinde özne terimi "bütün insanlar" değil, "insanlar"dır; "bütün" terim değildir, niceliği bildirir.
• Gramerdeki yüklemle mantıktaki yüklem terimini karıştırmak: "Çocuklar parkta oynuyor" cümlesinde gramer yüklemi "oynuyor" fiilidir; mantıksal çözümlemede yüklem terimi "parkta oynayan"dır. Klasik mantıkta terimler genellikle isim ya da isim soylu ifadelerdir.
• Tek cümleyi tek önerme saymak: "Ali ile Ayşe koştu" tek bir kategorik önerme değil, iki ayrı önermedir: "Ali koştu" ve "Ayşe koştu". Her birinin kendi içinde iki terimi vardır.

Terimler yalnızca önermelerin değil, tanım ve sınıflama gibi mantık işlemlerinin de malzemesidir; bir kavramın mahiyetini bildiren yargıları inceleyen Mantıkta tanım dersi bu işlemleri ayrıntılarıyla ele alır. Terim mantığının çözümleme gücünü aşan durumları, terimler yerine simgeler ve değişkenler kullanan modern yaklaşım ise Sembolik mantık nedir? dersinde bekliyor.