Mantıkta tanım

Bu derste klasik mantığın temel işlemlerinden biri olan tanımı (hadd) baştan sona işliyoruz: tanımın öğeleri, türleri, iyi bir tanımın kuralları ve sık yapılan tanım hataları örnekleriyle ele alınıyor. Ünitenin tamamı için Mantık dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

Mantıkta Tanım Nedir?

Tanım, bir kavramın ne olduğunu ortaya koyan ve onu diğer her şeyden ayıran ifadedir; klasik mantıktaki adıyla hadd, yani sınırdır. Bu ad yerindedir, çünkü iyi bir tanım tanımladığı şeyi kendi sınırları içine oturtur: neyi kapsadığını, neyi kapsamadığını tartışmasız gösterir. Tanımın amacı, zihindeki belirsiz ve karışık kavrama (müphem) açık ve seçik bir anlam kazandırmaktır.

Tanım, zihin faaliyetlerinden tasavvur ile ilgilidir. Zihin bir şeyi önce kavrar, sonra onun hakkında yargıda bulunur; tanım ilk basamağın aracıdır ve yargı bildirmez. Bu yüzden tanımlar doğru-yanlış olarak değil, kavramı tam karşılayıp karşılamaması bakımından değerlendirilir. Yargı bildiren ve doğruluk değeri taşıyan ifadeleri incelemek için Önermeler dersine bakabilirsin.

Tanımın Öğeleri: Cins ve Fark

Klasik mantık, kavramları kapsam ve içerik bakımından beş başlıkta inceler; tanım bu başlıklardan en az ikisini kullanır:

• Cins: Birden çok türü içinde barındıran genel kavramdır. Örnek: hayvan, cisim.
• Tür: Cinsi bir özellikle sınırlandıran, daha dar kavramdır. Örnek: insan, at.
• Fark: Aynı cinsteki türleri birbirinden ayıran belirleyici özelliktir. Örnek: insanı hayvan cinsinden ayıran akıllı olma.
• Özgüllük (hass): Yalnız o türde bulunan, ama onu özünden belirlemeyen niteliktir. Örnek: insan için gülmek, alay edebilmek.
• Tesadüf (araz): O türde bulunabileceği gibi bulunmayabilen de niteliktir. Örnek: insan için beyaz tenli olmak, öğrenci olmak.

En değerli tanım, cins ile farkın birleşmesinden doğar: İnsan, akıllı bir hayvandır. Burada hayvan (cins) insanın genel çerçevesini, akıllı olma (fark) ise onu diğer hayvanlardan ayıran sınırı çizer.

Tanım Türleri

Her kavram cins ve farkla tanımlanamaz: ilkel (en genel) kavramların cinsi yoktur, en özel kavramların da belirleyici farkları zihinde henüz seçik değildir. Bu yüzden mantıkta tam tanımın yanında bir dizi eksik tanım yolu kabul edilir.

Gerçek (tam) tanım

Cins ve farktan kurulan tanımdır; kavramın ne olduğunu tam olarak karşılar ve yalnızca öz niteliklere dayandığı için en üstün tanımdır. Örnek: İnsan, akıllı bir hayvandır.

Eksik tanımlar

Tam tanım kurulamadığında başvurulan yollardır; kavramı gösterirler ama ne olduğunu tam karşılamazlar:

• Cins ile tanım: İnsan, bir hayvandır. (Aklı söylemediği için eksiktir.)
• Fark ile tanım: İnsan, aklı olan canlıdır.
• Özgüllük ile tanım: İnsan, alay edebilen canlıdır. (Gülme yalnız insana özgüdür ama onu özünden açıklamaz.)
• Tesadüf ile tanım: İnsan, iki ayak üstünde yürüyen varlıktır. (Özelliğin her insanda bulunması gerekmez.)
• Örnekle tanım: Mikrop, insan ve hayvanlarda tehlikeli hastalıklara yol açan canlıların ortak adıdır.
• Karşıtı ile tanım: Soğuk, sıcaklığın karşıtı olan duygudur. (Kavramın kendisi bilinmiyorsa karşıtı da aydınlatmaz.)
• Köken (etimolojik) ile tanım: Geometri, arazi ölçme demektir. (Kelimenin kökeni geçmişteki anlamını verir, bugünkü kapsamını değil.)

Kelime tanımı (tercüme)

Bir kelimenin sözlük anlamını belirtmek kavram tanımı değil, kelime tanımıdır. Hadd, sınır demektir cümlesi kavramın kendisini değil adını açıklar. Bilimsel bir kavram önce kelime olarak tanıtılır, sonra ne olduğu ayrıca açıklanır; ikisini birbiriyle karıştırmamak gerekir.

İyi Bir Tanımın Kuralları

Bir tanımın amacına ulaşması için şu kurallara uyması gerekir:

1. Kapsam eşitliği: Tanım, tanımlananın kapsamına tam denk olmalıdır; ne tanımlanandan geniş ne de dar olmalıdır.
2. Tanımda tanımlanan geçmemeli: Tanımlanan kelime ya da türevleri tanım cümlesinde kullanılmamalıdır; aksi hâlde tanım daire çizer.
3. Açık ve seçik olmalı: Tanım, tanımlanandan daha bilinen öğelerle kurulmalıdır; bilinmeyen bir terimi başka bilinmeyen bir terimle açıklamak işe yaramaz.
4. Öz niteliklere dayanmalı: Mümkünse tesadüfi özellikler değil, o şeyi özünden belirleyen özellikler seçilmelidir.
5. Kısa ve net olmalı: Tanım gereksiz sözcükler ve yan anlamlar taşımamalıdır.
6. Olumsuz ifade kullanılmamalı: Tanımlanabilir bir kavram, olmayanı söyleyerek tanımlanırsa ne olduğu yine belirsizde kalır.

Sık Yapılan Tanım Hataları ve Yanılgılar

• Daire (çember) çizmek: Deniz nedir? Derin ve geniş sudur. Su nedir? Denizde bulunan sıvıdır. İki kavram birbirini tanımlarsa hiçbiri açıklanmamış olur.
• Çok geniş tanım: İnsan, iki gözlü canlıdır. Tanımın kapsamı tanımlanandan geniştir; maymun da bu tanıma girer.
• Çok dar tanım: İnsan, şehirde yaşayan akıllı varlıktır. Köyde yaşayan insanları kapsam dışında bıraktığı için eksiktir.
• Örneği tanım sanmak: Meymana elma deriz demek tanım değildir; elma meymanın yalnızca bir türüdür ve tek bir örnek kavramın tamamını karşılamaz.
• Bilinmeyeni bilinmeyenle açıklamak: Kemiyet nedir? Kantitedir gibi bir açıklama, müphem bir terimi yine müphem bir terimle açıklar; tanım amacına ulaşmaz.
• Kelime tanımını gerçek tanım sanmak: Felsefe, sevmek ve bilgelik sözlerinden türemiştir cümlesi köken bilgisidir; felsefenin ne olduğunu tek başına açıklamaz.

Sınav sorularında en çok şu ikisi karıştırılır: tanım, bir kavramın ne olduğunu söylerken sınıflama, bir cinsin türlere ve türlerin alt türlere nasıl ayrıldığını gösterir. Bilimler hangi dallara ayrılır gibi bir soru tanım değil, sınıflama (taksim) işidir. İki işlemin farkını bir sonraki dersimizde ayrıntılı işliyoruz: Mantıkta sınıflama.

Tanım, Kavram ve Terim İlişkisi

Tanımın konusu kavramlardır; zihinde oluşan düşünce ürünü kavram, dile gelmiş hâliyle terime dönüşür. Bu yüzden tanımı iyi anlamak için önce kavramın ne olduğunun bilinmesi gerekir; başlangıç için Kavram nedir? dersimize, kavramların çeşitleri için Kavram türleri dersine göz atabilirsin. Kavramın bilim dallarında özel anlam kazanmasının nasıl olduğunu ise Mantıkta terim dersinde bulabilirsin.