Önerme nedir?

Bu derste mantığın temel yapı taşı olan önerme kavramını sıfırdan işliyoruz: tanımı, özellikleri, önerme olmayan cümleler ve sınavlarda sık düşülen yanılgılar. Önermeyi sağlam anlamak, sonraki akıl yürütme dersleri için zorunlu bir basamaktır. Ünitenin tamamı için Mantık dersleri sayfamıza bakabilirsin.

Önerme Nedir?

Önerme, yargı bildiren ve bu yüzden doğru ya da yanlış olma özelliği taşıyan cümledir. Tanım hâlinde söylersek: en az bir öznesi ve yüklemi olan, tek bir hüküm veren sade (yalın) cümlelere önerme denir. “Bütün bitkiler klorofil taşır.” cümlesi bir yargı bildirdiği için önermedir; “Bütün bitkiler klorofil taşır mı?” cümlesi ise soru sorduğu için önerme değildir.

Mantıkta bir cümlenin doğru ya da yanlış olma durumuna doğruluk değeri denir. Her önermenin doğruluk değeri ya doğrudur ya yanlıştır; ikisi birden olamaz. Buradaki kritik nokta şudur: önerme olmak için cümlenin doğru olması gerekmez. “Dünya, Güneş’in etrafında döner.” doğru bir önermedir; “Türkiye’nin başkenti İzmir’dir.” yanlış bir önermedir. İkisi de hüküm bildirdiği için ikisi de önermedir.

Önermenin Özellikleri

Bir cümlenin önerme sayılabilmesi için aşağıdaki özellikleri taşıması gerekir:

• Yargı bildirir: Cümle kesin bir hüküm verir; “...-dir, ...-dır” biçiminde kesinleştirilir.
• Doğruluk değeri taşır: Doğru mu, yanlış mı olduğu kesin olarak söylenebilir.
• Sade cümledir: Tek yargı içerir; birden çok yargı bildiren bileşik cümleler önerme değildir.
• Öznesi ve yüklemi tamdır: Özne ya da yüklemi eksik cümleler (eksil cümleler) önerme sayılmaz.
• Belirsizlik taşımaz: Şüphe, ihtimal ya da kişisel duygu yükü yoktur.

Önerme Olmayan Cümleler

Aşağıdaki cümle türleri yargı bildirmedikleri ya da kesin bir doğruluk değeri taşımadıkları için önerme sayılmaz:

• Soru cümleleri: “Bugün hava kaç derece?” (Cevap bekler, hüküm vermez.)
• Emir cümleleri: “Kitapları rafa koy.” (Bir işin yapılmasını ister, yargı bildirmez.)
• Dilek ve istek cümleleri: “Keşke yarın sınav iptal edilse.” (Bir dileği anlatır.)
• Duygu ve ünlem cümleleri: “Ne güzel bir manzara!” (Yargı değil, hayranlık aktarır.)
• Koşul (şart) cümleleri: “Düzenli çalışırsan başarılı olursun.” (Hüküm bir koşula bağlanmıştır; kesin yargı bildirmez.)
• Tanım cümleleri: “Müzik, duygu ve düşünceleri sese döken bir sanattır.” (Yargı değil, tanım verir.)
• Niyaz ve yalvarma cümleleri: “Ne olur beni dinle.” (Yalvarma içerir, hüküm bildirmez.)
• Eksil cümleler: “Sonunda istediği gibi bir sonuç.” (Yüklemi olmadığı için yargısı tam değildir.)

Önerme ile Önerme Olmayan Cümlenin Farkı

Aynı konuyu anlatan cümleleri yan yana koymak ayrımı netleştirir:

• “Su, 100 derecede kaynar.” → yargı bildirir, önermedir. ↔ “Su kaç derecede kaynar?” → sorudur, önerme değildir.
• “Sigara sağlığa zararlıdır.” → önermedir. ↔ “Sigarayı bırakın!” → emirdir, önerme değildir.
• “Öğrenciler sergiyi beğendi.” → önermedir. ↔ “Keşke öğrenciler sergiyi beğenseydiler.” → dilektir, önerme değildir.

Ünlemle biten cümleler otomatik olarak elenmez: “En sevdiğim mevsim sonbahardır!” cümlesi duygu katılmış olsa da hüküm bildirdiği için önermedir. Kararsız kalındığında cümleyi sadeleştirip “doğru mu, yanlış mı?” sorusunun yanıtlanabildiğine bakmak işe yarar; yanıt verilebiliyorsa cümle önermedir.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Önerme sorularında en çok aşağıdaki yanılgılara düşülür:

1. “Önerme demek doğru cümle demek” sanmak: Yanlış hüküm de önermedir; “Mars, Güneş’e en yakın gezegendir.” yanlıştır ama önermedir.
2. “Her cümle önermedir” diye düşünmek: Yalnızca yargı bildiren cümleler önermedir; soru, emir, dilek ve duygu cümleleri değildir.
3. Ünlemli cümleleri otomatik elemek: Ünlem işareti tek başına önerme olmayı engellemez; ölçüt yargı bildirip bildirmemektir.
4. Tanım cümlelerini önerme saymak: “Kütüphane, kitapların saklandığı yerdir.” gibi tanımlar hüküm değil tanım verir; önerme değildir.
5. Bileşik cümleleri tek önerme saymak: “Deniz dalgalandı ve yelkenliler limana sığındı.” iki yargı içerir; önerme değildir, iki ayrı önermeye bölünür.

Önermenin Mantıktaki Yeri

Mantıkta izlenen yol kavramdan hükme, hükümden çıkarıma uzanır: önce kavram nedir sorusu yanıtlanır, kavramlar yargıya dönüşünce önerme, önermeler bir akıl yürütme içinde sıralanınca çıkarım ortaya çıkar. Önerme bu yüzden akıl yürütmenin yapı taşıdır: bir argüman kurulurken girişteki önermelere öncül, varılan önermeye sonuç denir; bu ikilinin ayrıntısını Öncül ve sonuç dersinde işliyoruz.

Önermeyi doğru tanımak sonraki derslere de zemin hazırlar: bir akıl yürütmenin sağlam olup olmadığını ayırt etmek için Geçerlilik ve doğruluk dersine, önermeleri hatasız kurmanın ve sıralamanın yolunu görmek için Doğru düşünme dersine bakabilirsin. Mantığın genel çerçevesini merak ediyorsan Mantık nedir? ve Mantığın amacı dersleriyle başlamanı öneririz.