Argüman nedir?

Bu derste mantığın temel yapı taşlarından biri olan argüman kavramını sıfırdan işliyoruz: argümanın ne olduğunu, öncül ve sonuçtan nasıl oluştuğunu, günlük bir metinde argümanı nasıl tanıyacağımızı ve bu konuda sık yapılan hataları bol örnekle ele alıyoruz. Mantık alanındaki öteki konulara da göz atmak istersen Mantık dersleri sayfamıza bakabilirsin.

Argüman Nedir?

Günlük dilde “argüman” sözcüğü çoğu zaman kavga ya da çatışmayı çağrıştırır. Mantıkta anlamı çok farklıdır: argüman, bir iddiayı savunmak için o iddiaya dayanak gösterilen gerekçeler bütünüdür. Bir düşünceyi tek başına söylemek yerine “öyledir, çünkü...” biçiminde dayanaklarıyla birlikte sunmak, argüman kurmaktır.

Bu kavram, Mantık nedir? dersinde değindiğimiz mantığın amacının da merkezindedir: mantık, düşüncelerin sağlam biçimde nasıl kurulacağını inceler ve bu incelemenin temel birimi argümandır. Kişi hangi düşünceye inanırsa inansın, o düşünceye gerekçe eklediği anda bir argüman kurmuş olur.

Argümanın Yapısı: Öncül ve Sonuç

Her argüman iki bölümden oluşur. Dayanak oluşturan cümlelere öncül, bu dayanaklardan ulaşılan cümleye ise sonuç denir. İki kavramın ayrıntılı incelemesi Öncül ve sonuç dersinde yer alır; burada argümandaki rollerine bakalım:

• Öncüller: Sonucu desteklemek için sunulan cümlelerdir; argümanın temelini oluştururlar.
• Sonuç: Öncüllerden “öyleyse, demek ki” gibi ifadelerle ulaşılan asıl iddiadır.

Klasik bir örnekle görelim:

• Öncül 1: Tüm canlılar besine ihtiyaç duyar.
• Öncül 2: Bitkiler canlıdır.
• Sonuç: Öyleyse bitkiler de besine ihtiyaç duyar.

Bu üç cümlenin bütünü bir argümandır. Tek tek alınan her cümle bir önermedir; Önerme nedir? dersinde gördüğümüz gibi önermeler doğru ya da yanlış olabilen yargılardır. Argüman ise bu önermelerin öyle bir düzenlenişidir ki bazıları diğerine dayanak yapılır.

Günlük Dilde Argüman Nasıl Tanınır?

Gerçek metinlerde argümanlar her zaman düzgün sıralanmaz; öncüllerle sonuç iç içe geçebilir. Tanımada en büyük yardımcımız işaret sözcükleridir:

• Öncül bildiren sözcükler: çünkü, zira, madem ki, şu nedenle, gerekçe olarak...
• Sonuç bildiren sözcükler: öyleyse, bu nedenle, dolayısıyla, demek ki, o hâlde, sonuç olarak...

Örneğin “Yarın pikniğe gitmeliyiz, çünkü hava güzel olacak ve hepimiz dinlenmeye ihtiyaç duyuyoruz” cümlesinde “çünkü”den sonraki bölüm öncüllerdir; “pikniğe gitmeliyiz” iddiası ise sonuçtur. Aynı argüman düzgün sırayla şöyle de kurulabilirdi: “Hava güzel olacak ve hepimiz dinlenmeye ihtiyaç duyuyoruz. Öyleyse yarın pikniğe gitmeliyiz.”

Bazı argümanlarda işaret sözcüğü hiç bulunmaz: “Senin saatin de yanlış gösteriyor; treni kaçırmış olabiliriz.” Burada bağlaç yoktur ama ilk cümle ikinci yargıya dayanak sağlıyor; yani argüman vardır. Bu yüzden sözcüklere değil, cümleler arasındaki dayanak ilişkisine bakmak gerekir.

Argüman ile Karıştırılan Kavramlar

Sınavlarda ve günlük okumalarda en çok hata bu ayrımlarda yapılır:

• Argüman ≠ itiraz: “Sana katılmıyorum” demek tek başına argüman değildir. Karşı görüş de gerekçeleriyle sunulursa argüman olur; mesele karşı çıkmak değil, dayanak gösterebilmektir.
• Argüman ≠ açıklama: Açıklama, kabul edilmiş bir durumun neden gerçekleştiğini bildirir; argüman ise bir iddiaya neden inanılması gerektiğini gösterir. “Yol ıslak, çünkü gece yağmur yağdı” cümlesi yağmuru ıslaklığın nedeni olarak verir; bu bir açıklamadır. “Gece yağmur yağmış olmalı, çünkü yol ıslak” cümlesinde ise ıslak yol, yağmur iddiasının kanıtıdır; bu bir argümandır.
• Argüman ≠ tek başına görüş: “Bu kitap çok güzel” yalın bir yargıdır. Yanına “çünkü kurgusu özgün ve dili akıcı” eklendiğinde gerekçelendirilmiştir ve artık argümandır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Argüman konusuna yeni başlayanların en sık düştüğü hataları sıralayalım:

1. Gerekçesiz görüşü argüman saymak: “Bence bu ders zordur” cümlesinde dayanak yoktur; bu bir argüman değil, yalnızca bir yargıdır.
2. Bağlaç yok diye argüman da yok sanmak: İşaret sözcükleri bazen kullanılmaz; dayanak ilişkisini cümlelerin anlamından izlemek gerekir.
3. Sonucu son cümle sanmak: Sonuç her zaman sonda yer almaz; öncül ile sonucun rollerini bağlaçlar ve anlam ilişkisi belirler.
4. “Öncüller yanlışsa argüman olmaz” sanmak: Yanlış bir öncül üzerinden de argüman kurulabilir; ancak o argüman sağlam ve ikna edici olmaktan çıkar. Argümanın kalitesi ayrıca değerlendirilmelidir.
5. Uzun ve duygu yüklü metni güçlü argüman sanmak: Uzunluk ve coşku, dayanak ilişkisinin sağlamlığıyla aynı şey değildir.

Argüman Nasıl Değerlendirilir?

Bir argümanla karşılaştığımızda iki temel soru sorarız: Öncüller sonuca gerçekten dayanak oluyor mu ve öncüller doğru mu? İlk soru argümanın geçerliliğini, ikincisi öncüllerin doğruluğunu araştırır; bu iki ölçütün ayrıntısı Geçerlilik ve doğruluk dersinde işlenir. Argüman kurma ve çözümleme becerisi, Doğru düşünme dersindeki düşünsel disiplinin de parçasıdır. Kendini geliştirmenin en iyi yolu, günlük yazılardaki argümanları öncül ve sonuç olarak ayırıp yeniden kurmaktır.