Öncül ve sonuç

Bu derste mantığa giriş ünitesinin temel yapı taşlarından öncül ve sonuç kavramlarını sıfırdan, bol örnekli biçimde işliyoruz: ne anlama geldiklerini, bir metinde nasıl ayırt edileceklerini ve sık düşülen tuzakları. Konunun Mantık alanı içindeki diğer başlıklara ulaşmak için Mantık dersleri bölümümüze bakabilirsin.

Öncül ve Sonuç Nedir?

Düşünceyi düzenli biçimde aktarmanın yolu akıl yürutmektir. Bir iddiayı kabul ettirmek için ileri sürdüğümüz gerekçelere öncül, bu gerekçelerden ulaştığımız yargıya ise sonuç denir. İkisi bir araya geldiğinde bir argüman ortaya çıkar; argüman kavramının ayrıntılarını Argüman nedir? dersinde ayrıca işledik. İlişkiyi şöyle şemalaştırabiliriz:

• Öncül: Kanıt olarak sunulan gerekçedir; “Neden?” sorusuna cevap verir.
• Sonuç: Gerekçelerden ulaşılan yargıdır; “Peki ne oluyor?” sorusuna cevap verir.

Öncüller ve sonuç, doğru ya da yanlış olabilen cümleler yani önermelerden kurulur. Önermenin tam tanımını Önerme nedir? dersinde bulabilirsin; burada şunu bilmen yeterli: Soru ve emir cümleleri önerme olmadığı için öncül ya da sonuç da olamaz.

Öncül Nedir?

Öncül, bir sonucun çıkarılmasına temel oluşturmak üzere ileri sürülen önermedir. Bir argümanda genellikle birden fazla öncül bulunur; ancak tek öncülden de sonuç çıkarılabilir. Öncül sayısında sınır yoktur; önemli olan, öncüllerin sunulan sonucu desteklemesidir.

Öncül Örnekleri

• “Bütün insanlar ölümlüdür.” → Arkasından gelen bir yargıyı kanıtlamak için kurulmuş genel öncül.
• “Sokaklar ıslak; çünkü gece boyunca yağmur yağdı.” → “çünkü”den sonraki kısım öncüldür; asıl bildirilmek istenen sokakların ıslaklığıdır.
• “Madem ki sınav kazanıldı, kayıt için gerekli belgeler de hazırdır.” → “madem ki” ile sunulan bilgi öncül işlevindedir.

Sonuç Nedir?

Sonuç, öncüllere dayanılarak ulaşılan yargıyı bildiren önermedir ve argümanın varlık amacıdır. Konuşan kişi, öncülleri zaten sonucu ikna edici kılmak için sıralar. Günlük dildeki “olayın neticesi” anlamından farklı olarak mantıktaki sonuç daima bir cümledir; bir olay ya da durum değil.

Sonuç Örnekleri

• “Bütün insanlar ölümlüdür. Sokrates insandır. Dolayısıyla Sokrates ölümlüdür.” → Sonuç, “dolayısıyla” ile başlayan cümledir.
• “Zemin ıslanmış. Demek ki yağmur yağmış.” → Sonuç öne alınmış; öncüllerle destekleniyor.

Öncül ve Sonucu Ayırt Eden Sinyal İfadeler

Öncül ile sonucu ayırt etmenin en pratik yolu, cümleleri birbirine bağlayan sinyal ifadeleri yakalamaktır: “çünkü, zira, madem ki” öncülü, “öyleyse, demek ki, bu nedenle” sonucu işaret eder. Sinyal yoksa hangi cümlenin hangisini gerekçelendirdiği anlam ilişkisinden izlenir; sonuç çoğunlukla sonda görünse de “Nilüfer hastadır; çünkü bugün okula gelmedi ve alnı yanıyor.” örneğinde olduğu gibi başa da alınabilir. İşaret sözcüklerinin tam listesi ve tanıma yönteminin ayrıntısı Argüman nedir? dersinin “Günlük Dilde Argüman Nasıl Tanınır?” bölümünde işlenmiştir; bu derste asıl odak, sinyallerin ötesindeki üç inceliktir: ara sonuç, örtük öncül ve çözümlü örnekler.

Çözümlü Örnekler

1. “Bütün canlılar beslenmeye ihtiyaç duyar. Bitki canlıdır. Öyleyse bitki beslenmeye ihtiyaç duyar.” → İlk iki cümle öncül, “öyleyse” ile başlayan cümle sonuçtur.
2. “Bugün cumartesi. Cumartesileri işe gitmiyoruz. Bu nedenle bugün işe gitmeyeceğiz.” → İlki özel bilgiyi, ikincisi genel kuralı bildiren iki öncül; sonuç sonda yer alır.
3. “Öğrenci defterini evde unutmuş olmalı; zira defteri sınıfta görmemiştim.” → Sonuç ilk cümledir; “zira” ile sunulan kısım öncüldür.

Uzun akıl yürütmelerde öncüllerden önce bir ara yargı çıkar ve bu ara yargı yeni bir öncül gibi kullanılır; buna ara sonuç denir. Zincirleme akıl yürütmelerde önce ara sonuçları, sonra asıl sonucu işaretlemek çözümü kolaylaştırır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• “Sonuç daima sonda gelir” sanmak: Sonuç cümlenin başında da gelebilir; belirleyici olan anlam ilişkisi ve belirteçlerdir.
• Öncüller yanlışsa sonucun da mutlaka yanlış olduğunu düşünmek: Öncüllerin doğruluğu ile akıl yürütmenin tutarlılığı ayrı konulardır; bu ayrımın ayrıntısı Geçerlilik ve doğruluk dersindedir.
• Her cümleyi öncül ya da sonuç saymak: Soru, ünlem ve emir cümleleri önerme niteliği taşımadığından öncül ya da sonuç olamaz.
• Tek öncüllü akıl yürütmeyi dışlamak: “Kar yağdı; yollar kapandı.” örneğinde tek öncülden sonuç çıkarılmıştır.
• Örtük öncülü gözden kaçırmak: Bazı gerekçeler açıkça söylenmez. “Çocuktur, suçlanmamalıdır.” cümlesinde “çocuklar henüz yargı kapasitesine sahip değildir” gibi bir öncül gizlidir.

Öncül-sonuç ayrımını doğru kurmak, doğru düşünme alışkanlığının temelidir. Becerini pekiştirmek istersen Doğru düşünme dersine, konunun mantık disiplinindeki genel çerçevesi için Mantık nedir? dersine göz atabilirsin.