Veri Türleri

Bu derste istatistiğin temel taşı olan veri türlerini baştan sona işliyoruz: nicel ve nitel veriler, kesikli–sürekli ayrımı, kaynağa göre sınıflandırma ve bu konuda en sık yapılan hatalar. Veri kavramını yeni öğreniyorsan önce veri nedir? dersine göz atmanı öneririz. Ünitenin tamamı için İstatistik dersleri sayfasımıza bakabilirsin.

Veri Türleri Nedir?

Bir araştırmada topladığımız her bilgi birer veridir; ancak tüm veriler aynı cinsten değildir. Bir sınıftaki öğrenci sayısı, bir portakalın tartısı, anket formundaki “memnun musun?” sorusuna verilen “evet” yanıtı hep veridir; ama üzerlerinde yapılabilecek işlemler birbirinden çok farklıdır. Bu yüzden istatistik çalışmasının ilk adımlarından biri, eldeki verinin türünü belirlemektir; çünkü verinin türü, seçilecek grafikten hesaplanacak ölçüye kadar her adımı yönlendirir.

Nicel (Sayısal) Veriler

Nicel veriler, sayı ile ifade edilen ve üzerinde aritmetik işlem yapılması anlamlı olan verilerdir. Öğrencinin sınavdan aldığı puan, kişinin yaşı, bir mağazanın günlük cirosu, hastanın ateşi birer nicel veridir. Nicel veriler kendi içinde ikiye ayrılır:

Kesikli Veriler

Sayma sonucunda elde edilen, belirli ve tek tek değerler alabilen verilerdir. Bir sınıftaki öğrenci sayısı 23 ya da 24 olabilir ama 23,5 olamaz; bir ailedeki çocuk sayısı, bir saatte gelen telefon sayısı da böyledir. Değerler arasında “boşluk” vardır: 22 ile 23 arasında başka bir tam değer yoktur.

Sürekli Veriler

Ölçme sonucunda elde edilen, belirli bir aralıkta sonsuz sayıda değer alabilen verilerdir. Boy, ağırlık, sıcaklık ve koşu süresi buna örnektir. Ölçme aracı hassaslaştıkça değer daha ayrıntılı alınır: bir öğrencinin boyu 172 cm, 172,3 cm ya da 172,37 cm olarak ölçülebilir.

Nicel ve nitel ayrımının tüm ayrıntıları için nicel ve nitel veriler dersimize bakabilirsin.

Nitel (Kategorik) Veriler

Nitel veriler, bireyleri kategorilere ayıran ve sayısal büyüklük taşımayan özelliklerdir. Cinsiyet, medeni durum, göz rengi, bir arabanın markası, bir hastanın kan grubu nitel veridir. Nitel veriler de iki alt türe ayrılır:

Adlandırma (Sınıflama) Türü

Kategoriler arasında doğal bir sıra yoktur; yalnızca ayrım yapılır. Göz rengi, kan grubu, oturulan il ve desteklenen takım bu türdendir. Bu verilerde yapılabilen temel işlem sayma yapmaktır: “Sınıfta 12 öğrencinin kan grubu A” gibi.

Sıralama (Sıralı) Türü

Kategoriler sıralanabilir ancak aralarındaki fark ölçülemez. Memnuniyet anketindeki “memnunum – kararsızım – memnun değilim” yanıtları, askerî rütbeler ve akademik unvanlar buna örnektir. “Memnunum” yanıtı “kararsızım”dan üstündür ama kaç birim üstün olduğu ölçülebilen bir büyüklük değildir.

Kesikli mi Sürekli mi? Nasıl Ayırt Edilir?

Kararsız kaldığında şu soruyu sor: “Bu değer sayarak mı, ölçerek mi elde edildi?” Sayarak elde edilen veri kesikli, ölçerek elde edilen veri süreklidir. Aşağıdaki örnekler ayrımı pekiştirir:

• Sınıftaki öğrenci sayısı → sayılır → kesikli
• Bir öğrencinin boyu ve kilosu → ölçülür → sürekli
• Bir mağazaya günde gelen müşteri sayısı → sayılır → kesikli
• Bir koşucunun maraton derecesi → ölçülür → sürekli

Kaba ama iş gören bir ipucu: “kaç tane?” sorusuna cevap veren veriler genellikle kesikli, “ne kadar?” sorusuna cevap veren veriler genellikle süreklidir.

Veriler Kaynağına Göre de Sınıflandırılır

Tür ayrımı yalnızca verinin içeriğiyle ilgili değildir; toplama biçimi de veriyi sınıflar. Araştırmacının kendi amacı için ilk elden topladığı veriler birincil, başka bir araştırmacının daha önce farklı bir amaçla topladığı hazır veriler ise ikincil veridir. Kendi anketini kendin kuracaksan anket yöntemi dersine, kaynak ayrımının tamamı için birincil ve ikincil veri dersine göz atabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Veri türleri sorularında öğrencilerin en çok takıldığı noktalar şunlardır:

• Telefon ve kimlik numaralarını sayısal veri sanmak: Bunlar sayılarla yazılır ama “iki telefon numarasının ortalaması” anlamlı değildir. Üzerinde aritmetik işlem yapılmayan bu değerler aslında adlandırma türü nitel veridir.
• Sıralanabilen her bilgiyi nicel saymak: Yarışmada birinci olmak bir sıralama bilgisidir; ancak 1. ile 2. arasındaki fark ile 2. ile 3. arasındaki fark eşit olmak zorunda değildir. Fark ölçülemediği için bu bilgi nicel değil, sıralama türü nitel veridir.
• Tam sayı gibi kaydedilen sürekli veriyi kesikli sanmak: Boy santimetre cinsinden 173 olarak kaydedilmiş olsa bile boy sürekli bir büyüklüktür; tam sayı görünmesi yalnızca yuvarlamadan kaynaklanır.
• Her veri türünde ortalama aramak: Nicel verilerde ortalama alınabilir; nitel verilerde ise en uygun merkezî eğilim ölçüsü genellikle moddur. “Kan gruplarının ortalaması” gibi bir hesap anlamsızdır.

Veri türünü doğru belirlemek, istatistik çalışmasının sonraki adımlarını da sağlam temele oturtur: Verinin toplandığı topluluğa anakütle, bu topluluk içinden seçilen gruba ise örneklem denir. Ünitemizin devamındaki derslerde bu kavramları ayrıntılarıyla işliyoruz.