Nicel ve nitel veriler

Bu derste istatistiğin en temel ayrımlarından biri olan nicel ve nitel verileri baştan sona işliyoruz: tanımları, özellikleri, aralarındaki farklar ve iki türü yan yana koyan karşılaştırma tablosu. Veri kavramının temellerini görmek için Veri nedir? dersimize, tüm derslere ulaşmak için ise İstatistik dersleri bölümümüze göz atabilirsin.

Nicel ve Nitel Veri Nedir?

Bir araştırma kapsamında toplanan her bilgi bir veridir; ancak veriler taşıdıkları bilgiye göre ikiye ayrılır. Nitel veriler, bir birimin niteliğini ya da kategorisini ifade eden gözlem sonuçlarıdır. Nicel veriler ise sayısal olarak ifade edilebilen, sayma veya ölçme yoluyla elde edilen verilerdir.

Aynı birim için iki tür veri birden toplanabilir. Örneğin bir sınıftaki bir öğrenci için "kız", "gözlüklü" ve "masa tenisi oynuyor" ifadeleri nitel veridir; boyunun 1,64 m olması, 14 yaşında olması ve matematik sınavından 87 alması ise nicel veridir.

Nicel (Sayısal) Veriler

Nicel veriler, sayma veya ölçme yoluyla elde edilen sayısal verilerdir. Üzerinde aritmetik işlemler yapılabilir; ortalama, toplam gibi özet değerler anlamlıdır. Sık karşılaşılan örnekler:

• Boy ve kilo: 1,72 m; 65 kg
• Yaş: 23
• Sınav puanı: 87
• Kardeş sayısı: 2
• Aylık gelir: 24.500 TL
• Günlük telefon kullanma süresi: 3 saat 20 dakika

Nicel verilerin kesikli ve sürekli alt türleri ile nitel verilerin adlandırma ve sıralama alt türleri dahil, veri türlerinin eksiksiz sınıflamasını Veri türleri dersinde bulabilirsin; bu derste iki ana türün karşılaştırılmasına odaklanıyoruz.

Nitel (Kategorik) Veriler

Nitel veriler, birimleri özelliklerine göre gruplara ayıran verilerdir. Genellikle sözel olarak ifade edilirler; üzerinde toplama, ortalama alma gibi aritmetik işlemler yapılamaz. Günlük hayattan bazı örnekler:

• Cinsiyet: kadın / erkek
• Kan grubu: A, B, AB, 0
• Göz rengi: mavi, yeşil, ela, kahverengi
• Medeni durum: evli / bekâr
• Desteklenen takım, meslek, doğulan il
• Eğitim düzeyi: ilkokul, ortaokul, lise, lisans

Bazı nitel verilerde kategoriler arasında doğal bir sıra vardır: eğitim düzeyi ilkokuldan lisansa doğru sıralanabilir; memnuniyet araştırmasındaki "çok memnun, kısmen memnun, memnun değil" seçenekleri de böyledir. Kan grubunda ya da göz renginde ise böyle bir doğal sıra yoktur.

Nicel ve Nitel Veri Karşılaştırma Tablosu

İki türü altı ölçüt boyunca yan yana koyalım; son satır, her iki türden yeni örnekler içerir:

• İfade biçimi: Nicel veride sayısal değer (ölçme ya da sayma sonucu); nitel veride sözel kategori, özellik ya da nitelik.
• Elde edilişi: Nicel veride sayma ve ölçme; nitel veride gözlem ve sınıflandırma.
• Aritmetik işlem: Nicel veride toplam ve ortalama anlamlıdır; nitel veride yapılmaz, yalnızca gruplar sayılır.
• Özetleme biçimi: Nicel veride ortalama ve toplam; nitel veride frekans ve mod.
• Grafik seçimi: Nicel veride histogram ve çizgi grafiği; nitel veride sütun ve daire grafikleri.
• Örnekler: Nicel — günlük su tüketimi 2,5 litre; evden okula uzaklık 3,2 km; bir romanın sayfa sayısı 312. Nitel — ulaşım aracı metro; evcil hayvanın türü kedi; en sevilen ders biyoloji.

Tabloyu gerçek bir kayıt formu üzerinde uygulayalım. Bir spor kulübünün üyelik formunda toplanan bilgilerin türlerini belirleyelim:

• Antrenman dalı: yüzme, basketbol, atletizm → nitel (sınıflandırma)
• Haftalık antrenman saati: 6 → nicel (sayma)
• Seviye: başlangıç / orta / ileri → nitel (sıralanabilir kategori)
• Aylık aidat: 750 TL → nicel (ölçme)
• Üyelik türü: bireysel / aile → nitel (sınıflandırma)

Dikkat: Aynı bilgi, kayıt biçimi değiştiğinde tür değiştirebilir. Yaş "14" olarak yazılırsa nicel, "14-18 yaş grubu" olarak yazılırsa nitektir; türü belirleyen bilginin kendisi değil, kayıt biçimidir. Sayı gibi görünürken nitel olan verilerdeki öteki tuzaklar için Veri türleri dersindeki sık yapılan hatalar bölümüne bakabilirsin.

Bu Ayrım Neden Önemli?

Verinin türü, araştırmanın sonraki bütün adımlarını etkiler. Toplama aşamasında nitel ağırlıklı çalışmalarda sık sık anket yöntemi kullanılır. Analiz aşamasında hangi ortalama türünün ve hangi grafiğin uygun olacağı bu ayrıma bağlıdır. Anakütleden örneklem seçilerek toplanan verilerin nasıl değerlendirileceği de verinin türüyle doğrudan ilgilidir. Verilerin kaynağına göre yapılan bir başka sınıflandırmayı merak ediyorsan Birincil ve ikincil veri dersimize bakabilirsin. Bu kavramların istatistik bilimindeki yerine hızlı bir bakış için İstatistik nedir? dersi iyi bir başlangıçtır.