Birincil ve İkincil Veri

Bu derste istatistikte verinin iki temel kaynağını, yani birincil ve ikincil veri kavramlarını baştan sona öğreniyoruz: tanımları, aralarındaki farklar, avantaj ve dezavantajları, günlük hayattan örnekleri ile sık yapılan yanılgılar. Veri kavramını tazelemek istersen Veri nedir? dersimize göz atabilir; serinin tamamı için İstatistik dersleri sayfamıza bakabilirsin.

Birincil ve İkincil Veri Nedir?

Veri toplama sürecinde belirleyici olan soru şudur: bu veriyi kim, hangi amaçla topladı? Buna göre veriler ikiye ayrılır. Birincil veri (birinci el veri), araştırmacının kendi sorusuna yanıt bulmak için ilk kez ve bizzat topladığı veridir. İkincil veri (ikinci el veri) ise başka kişi ya da kurumların başka amaçlarla önceden topladığı, bizim yeniden kullanıma aldığımız veridir. İki türü ayıran ölçüt verinin kalitesi değil, veriyi toplayan kişi ile kullanan kişinin aynı olup olmamasıdır.

Birincil Veri: Özellikleri ve Örnekleri

Birincil veri, araştırmanın sorusuna tam uysun diye sıfırdan toplanır; bu yüzden “hedefe özel” veridir. Günceldir ve verinin nasıl toplanacağına araştırmacı kendisi karar verir. Birincil veri toplamanın başlıca yolları arasında Anket yöntemi, Gözlem yöntemi ve Deney yöntemi yer alır; her birinin ayrıntısını kendi dersinde bulabilirsin.

Günlük hayattan birkaç örnek:

• Bir öğrencinin, sınıfının günlük ekran kullanma süresini öğrenmek için arkadaşlarına sorduğu anket soruları
• Bir fırının, yeni çıkardığı ekmeğin beğenilip beğenilmediğini anlamak için müşterilere dağıttığı tadım değerlendirme formu
• Bir araştırmacının, farklı gübrelerin etkisini ölçmek için deneyde bitki boylarını her gün bizzat ölçmesi
• Belediye ekiplerinin bir kavşaktan geçen araç sayısını saat saat sayması

Avantaj ve dezavantajları

• Avantajı: Soruya tam uyar, günceldir; tanımlar ve toplama yöntemi araştırmacının denetimindedir.
• Dezavantajı: Zaman, iş gücü ve maliyet yüksektir; verinin doğru toplanması yöntem bilgisi gerektirir.

İkincil Veri: Kaynakları ve Örnekleri

İkincil veri, hazır olduğu için araştırmacıya hız ve ucuzluk sağlar; ayrıca tek başına toplanamayacak verilere (geçmiş yıllar, tüm ülke nüfusu gibi) erişmenin tek yoludur.

Sık kullanılan kaynak ve örnekler:

• TÜİK'in yayımladığı nüfus, eğitim ve işsizlik istatistikleri
• Merkez Bankası'nın açıkladığı enflasyon ve döviz kuru verileri
• Okul yönetiminin tuttuğu devamsızlık ya da not kayıtları (bunları inceleyen bir öğrenci için)
• Bir şirketin önceki yıllara ait satış raporları
• Dergi ve haber sitelerinde yayımlanan araştırma sonuçları

Avantaj ve dezavantajları

• Avantajı: Hızlı ve ucuzdur; uzun dönemli karşılaştırmalara ve tek kişinin ulaşamayacağı geniş kitlelere olanak tanır.
• Dezavantajı: Soruya tam uymayabilir; tanımlar ve toplama yöntemi başka bir amaçla kurulmuş olabilir. Güncelliği ve kaynağın güvenilirliği mutlaka denetlenmelidir.

Birincil ve İkincil Veri Arasındaki Farklar

• Toplayıcı: Birincilde veriyi kullanan kişi bizzat toplar; ikincilde veri başkası tarafından toplanmıştır.
• Amaç: Birincil veri mevcut araştırma için üretilir; ikincil veri başka bir amaçla üretilip yeniden kullanılır.
• Süre ve maliyet: Birincil veri toplama yavaş ve pahalıdır; ikincil veri hemen ve düşük maliyetle elde edilir.
• Güncellik: Birincil veri günceldir; ikincil veri zaman içinde eskimiş olabilir.
• Uygunluk: Birincil veri soruya tam oturur; ikincil veride eksik ya da farklı tanımlarla karşılaşılabilir.

Şu ayrıntıyı asla unutma: bir verinin türü, onu kimin kullandığına göre değişir. TÜİK anketörünün kapı kapı dolaşarak topladığı hane verisi TÜİK için birincildir; aynı tabloyu ödevinde kullanan bir öğrenci için ise ikincildir.

Hangi Durumda Hangisi Tercih Edilir?

1. Önce ikincil veriye bak: Soruna uyan, güvenilir ve güncel bir kaynak varsa çalışmaya onunla başla; zaman ve maliyetten kazanırsın.
2. Uygun veri yoksa ya da eksik kalıyorsa birincil veri topla: Kendi soruna özel bir anket, gözlem ya da deney tasarla.
3. Çoğu ciddi çalışma ikisini birlikte kullanır: Genel çerçeveyi ikincil veriyle kurar, kendi ölçümlerini birincil veriyle tamamlar.

Birincil veri toplayacaksan veriyi kimden toplayacağın da en az soruları tasarlamak kadar önemlidir; bu işin kurallarını Örnekleme yöntemleri dersinde ayrıntısıyla işliyoruz.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• “İkincil veri ikinci sınıf veridir” sanmak: Tür, kalite anlamına gelmez; resmî istatistik kurumlarının ikincil verileri çoğu bireysel çalışmadan çok daha güvenilirdir.
• “İnternette bulduğum her şey ikincil veridir” sanmak: Veriyi kendin bir form ya da ölçümle topladıysan, yayımladığın yer internet bile olsa o veri senin için birincildir.
• “Verinin türü herkes için aynıdır” sanmak: Aynı veri toplayanı için birincil, sonradan kullanan kişi için ikincildir.
• “Birincil veri her koşulda daha iyidir” sanmak: Soruna uyan güvenilir ikincil veri varken yeniden veri toplamak zaman ve para israfıdır.
• Kaynak göstermeyi atlamak: İkincil veri kullanırken kaynağını ve yılını belirtmek hem doğruluk hem de etik açıdan zorunludur.