Örnekleme Yöntemleri

Bir araştırmada herkesi incelemek çoğu zaman mümkün değildir; bu yüzden istatistik, evreni temsil edebilecek küçük bir grup seçme sanatı olan örneklemeyle ilgilenir. Bu derste örnekleme yöntemlerini sıfırdan işliyoruz: evren ve örneklem kavramlarını, olasılıklı ve olasılıklı olmayan yöntemlerin farkını, her yöntemin hangi durumda seçildiğini ve en sık yapılan hataları somut örneklerle anlatıyoruz. Tüm konulara ulaşmak için İstatistik dersleri sayfamızı kullanabilirsin.

Örnekleme Nedir? Evren ve Örneklem

Araştırmanın kapsamındaki tüm birimlere evren (kitle) denir; evrenin içinden seçilen ve üzerinde ölçüm yapılan küçük gruba ise örneklem denir. Örnekleme, tam olarak bu seçme işidir: evrenin özelliklerini küçücük bir parça üzerinde taşıyan, temsil gücü yüksek bir grup oluşturmak. Amaç, örneklemden elde edilen sonuçları evrenin tamamına güvenle genelleyebilmektir.

Somutlaştıralım: 24.000 öğrencisi olan bir üniversitede yemekhane memnuniyetini araştıracaksın. 24.000 kişiyle tek tek görüşmek haftalarca sürer; bunun yerine 400 öğrenci seçip onlara sorarsın. Burada evren üniversitenin tüm öğrencileri, örneklem ise seçtiğin 400 öğrencidir. Bu, aşçının tenceredeki bütün çorbayı değil, iyice karıştırdıktan sonra kaşıktaki tek tadıma bakmasına benzer: karıştırma (rastgelelik) doğru yapılırsa küçük bir parça bütün tencereyi temsil eder.

Neden Örnekleme Yapılır?

Bazı araştırmalarda evrenin tamamına ulaşmak zordur; bazılarında ise olanaksızdır:

• Maliyet ve zaman: Ülkedeki milyonlarca haneye soru sormak hem çok pahalıdır hem aylar alır.
• Yıkıcı testler: Bir fabrikadaki ampullerin ömrünü ölçmek için hepsini yaktırırsan satılacak ampul kalmaz; bir kısmını test etmek yeterlidir.
• Erişilemeyen evren: Bir göldeki balık sayısını birebir saymak imkânsızdır; ağlara takılan balıklar üzerinden örneklemeyle tahmin yapılır.

Evrenin tamamının incelendiği araştırmaya sayım denir; nüfus sayımı buna örnektir. Sayımlar kapsamlıdır ama pahalı ve yavaştır; bu yüzden yıllar arayla yapılır ve günlük araştırmaların çözümü örneklemedir. Seçilen örneklemdeki veriler anket, gözlem ya da deney gibi yöntemlerle toplanır; ayrıntılar için Anket yöntemi ve Gözlem yöntemi derslerimize bakabilirsin.

Örnekleme Yöntemleri Kaça Ayrılır?

Yöntemler, seçimi kimin yaptığına göre iki ana gruba ayrılır:

• Olasılıklı (rastgele) örnekleme: Seçim şansa bırakılır; her birimin seçilme olasılığı bilinir ve sıfırdan büyüktür. Sonuçlar evrene genellenebilir.
• Olasılıklı olmayan örnekleme: Seçimi araştırmacı kendi yargısıyla yapar ya da çalışmaya gönüllüler katılır. Hızlı ve ucuzdur ama yanlılık riski yüksektir.

Kısaca: bir haberde ya da sınav sorusunda "bu oran tüm ülkeyi gösteriyor mu?" diye merak ettiğinde ilk bakacağın şey, örneklemin olasılıklı yöntemle seçilip seçilmediğidir.

Olasılıklı Örnekleme Yöntemleri

Bu grupta dört temel yöntem vardır. Hepsi rastgeleliğe dayanır; aralarındaki fark gruplandırma bakış açısındadır:

• Basit rastgele örnekleme: Her birimin eşit seçilme şansı vardır; kura çekmek ya da rastgele sayı tablosu kullanmak buna örnektir. 400 öğrencinin adının yazıldığı kâğıtlar karıştırılıp kura ile seçildiğinde bu yöntem uygulanır. Konunun tamamı için Basit rastgele örnekleme dersine göz at.
• Sistematik örnekleme: Listeden her k'ıncı birim seçilir; 2.000 kişilik listede rastgele bir başlangıç noktasından sonra her 5. kişi gibi.
• Tabakalı örnekleme: Evren önce benzer birimlerin gruplarına (tabakalara) ayrılır; her tabakadan orantılı sayıda kişi rastgele seçilir. 9. ve 10. sınıfların memnuniyeti ayrı ayrı öğrenilmek istendiğinde her sınıf düzeyinden kendi oranı kadar öğrenci seçmek gibi. Ayrıntılar Tabakalı örnekleme dersinde.
• Küme örneklemesi: Doğal gruplar (kümeler) belirlenir, birkaç küme rastgele seçilir ve seçilen kümelerin tamamı incelenir. Bir kentte birkaç mahalle seçilip seçilen mahallelerdeki bütün hanelere gidilmesi gibi. Farkı netleştirmek için Küme örneklemesi dersine bak.

Tabakalı ile kümeyi karıştırmamak için pratik bir kural: tabakalı örneklemede her gruptan biraz alınır, küme örneklemesinde bazı grupların tamamı alınır.

Olasılıklı Olmayan Örnekleme Yöntemleri

Rastgelelik yoksa yöntem bu gruba düşer. En yaygın üç türü şunlardır:

• Kolayda örnekleme: Ulaşılması en kolay birimler seçilir; alışveriş merkezi çıkışında yapılan anket ya da sınıfta yalnızca en ön sıradaki üç öğrenciye sorulması gibi.
• Amaçlı (yargısal) örnekleme: Araştırmacı, konuyu en iyi temsil edeceğini düşündüğü birimleri bilinçli seçer; bir okulun durumu hakkında en deneyimli öğretmenlerle görüşmek gibi.
• Kartopu örnekleme: Ulaşılması zor gruplarda bir katılımcı, araştırmacıyı başka katılımcılarla buluşturur; yeni göç almış bir mahalledeki aileler ya da nadir bir hobiyle uğraşan kişiler için kullanılır.

Bu yöntemler ön araştırma ve pilot testler için uygundur; ancak elde edilen sonuçları "tüm evrene geçerlidir" diye sunmak büyük bir hatadır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• "Örneklem büyükse temsilî demektir." Doğru değil. 1936 ABD başkanlık seçimi öncesinde bir dergi yaklaşık 10 milyon kişiye anket göndermiş ve dönen 2,4 milyon yanıtta kazananı yanlış tahmin etmişti; çünkü anketi çoğunlukla telefon ve araba sahibi, daha varlıklı kesim döndürmüştü. Büyük ama önyargılı bir örneklem, küçük ama rastgele seçilmiş bir örneklemi geçemez.
• Gönüllülükle veri toplamak: Televizyon oylamasına ya da internet anketine katılanlar konuya ilgi duyan bir kitledir; onların cevapları evreni temsil etmez. Buna kendini seçim yanılgısı denir.
• Ulaşılabilir kitleyi evren sanmak: Yalnızca kendi sınıfına sorup okulun tamamını, yalnızca şehir merkezindeki insanlara sorup tüm ülkeyi genelleme bu hata türüne girer.
• Rastgeleliği taklit etmek: Telefon rehberinden seçim rastgele gibi görünse de telefonsuz kişileri dışarıda bırakır; böyle bir yöntem olasılıklı sayılmaz.
• Tabakalı ile kümeyi yer değiştirmek: Her sınıftan birkaç öğrenci seçmek küme örneklemesi değildir; tabakalı örneklemedir. Küme ifadesini yalnızca grupların tamamı seçildiğinde kullan.

Örneklem doğru seçildikten sonraki adım, toplanan veriyi özetlemektir; bunun için Frekans tablosu dersimiz iyi bir başlangıç noktasıdır. Veri kavramlarını tazelemek istersen Veri nedir? ve Birincil ve ikincil veri derslerine dönebilirsin.