Deney yöntemi

Bu derste veri toplama yöntemlerinin neden-sonuç ilişkisi kurmaya en elverişlisi olan deney yöntemini baştan sona işliyoruz: ne olduğuna, temel ögelerine, adım adım nasıl yapıldığına ve anket ile gözlemden farklarına değiniyoruz. Konuyu örneklerle pekiştirmek ve serinin tamamını görmek istersen İstatistik dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

Deney Yöntemi Nedir?

Deney yöntemi, araştırmacının incelediği değişkenlerden en az birini bilinçli olarak değiştirip diğer koşulları sabit tutarak, bu değişimin sonucu nasıl etkilediğini ölçtüğü veri toplama yöntemidir. Amacı, iki değişken arasında neden-sonuç ilişkisi olup olmadığını ortaya koymaktır. Anket ve gözlemden en önemli farkı budur: Deneyde araştırmacı olayı yalnızca izlemez, kasıtlı olarak müdahale eder.

Basit bir örnekle düşünelim: “Fidelere verilen su miktarı bitkinin boyunu etkiler mi?” sorusu. Bu soruyu cevaplamak için fideleri iki gruba ayırır, bir gruba az diğerine fazla su veririz; toprak türü, ışık ve sıcaklık gibi diğer koşulları ise her iki grupta aynı tutarız. Deney sonunda boyları ölçüp karşılaştırırız. Ölçümlerimiz bize veri kazandırır; bu kavramın temelini Veri nedir? dersinde inceledik. Deneyden elde edilen kayıtlar araştırma için sıfırdan üretildiği için birincil ve ikincil veri ayrımında birincil veriye girer.

Deney Yönteminin Temel Ögeleri

Bir deneyin doğru kurulabilmesi için aşağıdaki ögelerin bilinmesi gerekir:

• Bağımsız değişken: Araştırmacının değiştirdiği değişkendir; su örneğimizde verilen su miktarı.
• Bağımlı değişken: Etkisi ölçülen, değeri bağımsız değişkene bağlı olan değişkendir; bitkinin boyu.
• Deney grubu: Müdahalenin uygulandığı gruptur; fazla su verilen fideler.
• Kontrol grubu: Müdahale uygulanmadan normal koşullarda bırakılan gruptur; normal miktarda su verilen fideler. Karşılaştırmanın temelini bu grup oluşturur.
• Kontrol edilen değişkenler: Sonucu karıştırmasın diye sabit tutulan etkenlerdir: toprak türü, ışık, sıcaklık, saksı büyüklüğü.
• Rastgele atama: Deneklerin gruplara tesadüfi biçimde dağıtılmasıdır; böylece gruplar baştan birbirine benzer hâle gelir. Rastgeleliğin mantığını Örnekleme yöntemleri ve Basit rastgele örnekleme derslerinde ayrıntılarıyla görebilirsin.

Bir Deney Adım Adım Nasıl Yapılır?

Deneyler belirli bir düzene göre yürütülür. Aşağıdaki adımlar, bir ilaç firmasının “yeni ilaç uyku süresini uzatır mı?” sorusunu araştırırken izleyeceği süreci özetliyor:

1. Hipotez kurulur: “Yeni ilaç uyku süresini uzatır” önermesi test edilebilir biçimde yazılır.
2. Değişkenler belirlenir: Bağımsız değişken ilacı alıp almamak, bağımlı değişken günlük uyku süresidir; yaş ve kafein tüketimi gibi etkenlerin sabit tutulmasına çalışılır.
3. Denekler gruplara rastgele dağıtılır: Gönüllülerin bir bölümü deney grubuna (ilaç alan), bir bölümü kontrol grubuna (plasebo alan) atanır.
4. Müdahale uygulanır: Deney grubuna ilaç, kontrol grubuna etkisi olmadığı bilinen plasebo verilir.
5. Veriler toplanır ve kaydedilir: Uyku süreleri herkes için aynı yöntemle ölçülür.
6. Veriler çözümlenir ve sonuç yazılır: İki grubun ortalama uyku süreleri karşılaştırılır; aradaki fark anlamlıysa hipotez desteklenmiş olur. Toplanan verinin düzenlenmesinde frekans tablosu, sunulmasında sütun grafik gibi araçlar kullanılabilir.

Deney Yöntemi ile Anket ve Gözlem Yöntemi Arasındaki Fark

Üç yöntem de veri toplamak için kullanılır; araştırmacının duruma müdahale derecesi ise birbirinden farklıdır:

• Anket yöntemi: Kişilere sorular sorulur, cevaplar kaydedilir; bilgi kaynağı kişinin kendi beyanıdır ve araştırmacı müdahale etmez. Ayrıntı için Anket yöntemi dersimize bakabilirsin.
• Gözlem yöntemi: Davranış doğal ortamında izlenip kaydedilir; burada da müdahale yoktur. Ayrıntı için Gözlem yöntemi dersimize bakabilirsin.
• Deney yöntemi: Araştırmacı koşulları denetimine alır ve bağımsız değişkeni kendisi değiştirir. Bu yüzden “aralarında bir ilişki var mı?” sorusunun ötesinde “biri diğerine neden oluyor mu?” sorusuna da cevap verebilir.

Deney Yönteminin Güçlü ve Zayıf Yönleri

Her veri toplama yöntemi gibi deneyin de güçlü yanları ve sınırlılıkları vardır:

• Güçlü yan: Neden-sonuç ilişkisini test etmenin en sağlam yoludur; kontrol grubu sayesinde farkın şans eseri ya da başka etkenlerden doğma olasılığı azalır.
• Güçlü yan: Tekrarlanabilir; başka araştırmacılar aynı koşullarda deneyi yeniden yapıp sonucu sınayabilir.
• Zayıf yön: Deney ortamı doğal ortamdan uzak olabilir; gerçek hayatta davranış farklı seyredebilir.
• Zayıf yön: Planlanması ve yürütülmesi zaman, maliyet ve özen ister.
• Zayıf yön: Her soruya deney uygulanamaz. İnsanlara zarar verebilecek deneyler etik açıdan yapılamaz; örneğin sigaranın akciğer kanserine etkisi insanlar üzerinde deney yoluyla test edilemez, bu tür sorular gözlemsel verilerle araştırılır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Deneyin gücü, doğru kurulmasına bağlıdır. Yeni araştırmacıların en sık düştüğü hatalar şunlardır:

• Kontrol grubu olmadan sonuç çıkarmak: “Öğrenciler sessiz odada daha iyi çalışıyor” demek için yalnızca sessiz odada çalışanların notlarına bakmak yetmez; normal ortamda çalışan bir kontrol grubu yoksa farkın sessizlikten mi başka nedenlerden mi doğduğu bilinemez.
• Bir deneyde birden fazla şeyi değiştirmek: Gübre miktarıyla birlikte sulama düzeni de değiştirilirse sonucu hangi değişkenin yarattığı anlaşılamaz. Aynı anda yalnızca bağımsız değişken değiştirilir.
• Rastgele atama yapmamak: Gruplar baştan farklıysa sonuç yanıltıcı olur; örneğin en çalışkan öğrenciler sessiz odaya yerleştirilirse farkı sessizlik değil onların çabası açıklar.
• Küçük denek sayısından genelleme yapmak: İki bitkiden yola çıkarak bütün bitkiler hakkında yargıya varmak hatadır; denek sayısı yeterli olmalıdır.
• Birlikteliği nedensellik sanmak: İki değişken birlikte artıyor diye biri diğerinin nedeni olmayabilir; deney tam da bu ayrımı yapabilmek için kurulur.