Sütun Grafik

Bu derste Verilerin Gösterimi ünitesinin en sık kullanılan grafik türlerinden biri olan sütun grafiğini baştan sona işliyoruz: sütun grafiğinin ne olduğunu, adım adım nasıl çizildiğini, bir sütun grafiğini nasıl okuyup yorumlayacağını ve sık yapılan hataları örneklerle anlatıyoruz. Grafiğin temelini oluşturan veri düzenleme aşaması için frekans tablosu dersine göz atabilirsin. Ünitenin tamamı için ise İstatistik dersleri sayfamıza bakabilirsin.

Sütun Grafik Nedir?

Sütun grafik, kesikli (ayrık) verilerin her kategorisini, o kategoriye düşen frekans ya da miktarla orantılı yükseklikte dikdörtgen sütunlar hâlinde gösteren grafik türüdür. Yatay eksende kategoriler, dikey eksende frekans (sıklık) yer alır. Amaç, sayısal bir tabloyu bir bakışta karşılaştırılabilir hâle getirmektir: hangi kategori en çok, hangisi en az ve aradaki fark yaklaşık ne kadar, sorularını okuyucu saniyeler içinde yanıtlar.

Sütun grafiği nerelerde kullanılır? En sevilen meyve anketinden bir kitabın aylara göre satış adedine, bir sınıftaki öğrencilerin kan gruplarından bir mahallede sayılan araç markalarına kadar pek çok kesikli veri bu grafiğe uygundur. Ölçüt basittir: veriler birbirinden ayrık, sayılabilir kategorilere ayrılıyorsa doğru gösterim aracı genellikle sütun grafiğidir.

Sütun Grafiği Nasıl Çizilir?

Aşağıdaki adımları sırayla uyguladığında sütun grafiği çizmek çok pratiktir:

1. Verileri topla ve düzenle. Ham veriyi sırala ve her kategorinin kaç kez geçtiğini say.
2. Frekans tablosu oluştur. Kategori–frekans eşleşmesini tabloya aktar; bu tablo grafiğin iskeletidir.
3. Eksenleri çiz. Yatay eksene kategorileri, dikey eksene frekansları yerleştir.
4. Ölçek belirle. Dikey ekseni eşit aralıklarla böl; frekanslar 3 ile 24 arasında değişiyorsa “1 aralık = 2” gibi uygun bir ölçek seç.
5. Sütunları çiz. Her kategori için genişlikleri eşit ve aralarında eşit boşluk bulunan sütunlar çiz; her sütunun yüksekliği o kategorinin frekansına eşit olsun.
6. Başlık ve etiketleri yaz. Grafiğe açıklayıcı bir başlık ver ve eksenlerin neyi gösterdiğini belirt.

Sütun Grafikte Dikkat Edilecek Kurallar

Geçerli ve yanıltıcı olmayan bir sütun grafiği için şu kurallara uyulmalıdır:

• Tüm sütunların genişlikleri eşit olmalıdır; karşılaştırma yalnızca yükseklik üzerinden yapılır.
• Sütunlar arasında boşluk bırakılmalıdır, çünkü kategoriler kesiklidir.
• Dikey eksen sıfırdan başlamalıdır; aksi hâlde aradaki farklar olduğundan büyük görünür.
• Ölçek eşit aralıklı olmalı ve değerleri grafik üzerinde açıkça yazılmalıdır.
• Grafik asla başlıksız ve eksen etiketisiz bırakılmamalıdır.

Örnek: Sütun Grafiğini Okuma ve Yorumlama

Bir sınıftaki 28 öğrenciye “En sevdiğin meyve hangisi?” sorusu soruluyor ve yanıtlar frekans tablosuna aktarılıyor:

• Elma: 8 öğrenci
• Muz: 5 öğrenci
• Çilek: 12 öğrenci
• Kiraz: 3 öğrenci

Bu veriyle çizilen sütun grafikte yatay eksende dört meyve, dikey eksende öğrenci sayısı yer alır. Çilek sütunu en yüksek (12), Kiraz sütunu en alçak (3) olur; çileği seçen öğrenci sayısı kirazı seçenlerin tam dört katıdır. Elma ile muz severler arasındaki fark ise 3 kişidir. Frekansı orana çevirerek de yorumlayabilirsin: çileği 12 kişi, yani sınıfın yaklaşık %43'ü seçmiştir. Yüzde hesabının ayrıntıları yüzde ve oranlar dersinde işlenir.

Sütun Grafik ile Diğer Grafiklerin Farkı

Sütun grafiği her veriye uygun değildir; gösterim aracını seçerken şu ayrımlar belirleyicidir:

• Histogram: Sürekli (ölçme) veriler için kullanılır ve sütunlar boşluksuz bitişiktir; sütun grafiğindeyse veri kesikli olduğu için sütunlar arasında boşluk bulunur. Ayrıntı için Histogram dersine bakabilirsin.
• Pasta grafik: Bütünün parçalara ayrılışını, yani oranları göstermek istediğinde daha uygundur; kategorileri doğrudan karşılaştırmak için ise sütun grafiği daha okunaklıdır. İnceleme için Pasta grafik dersine göz atabilirsin.
• Çizgi grafik: Zamana bağlı değişimi ve eğilimi göstermek için kullanılır; kesikli kategoriler için uygun değildir. Farkını Çizgi grafik dersinde bulabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Sütun grafiği basit görünse de hem çizerken hem de okurken bazı tuzaklara dikkat etmek gerekir:

• Yüksekliği alan sanmak: Veriyi yalnızca sütunun yüksekliği temsil eder, genişlik bilgi taşımaz. Bazı sütunları daha geniş ya da üç boyutlu çizmek karşılaştırmayı bozar.
• Sıfırdan başlamayan eksen: Dikey eksen örneğin 50'den başlatılırsa 52 ile 55 arasındaki küçük fark devasa bir fark gibi görünür; ölçeği kırpmak okuyucuyu yanıltır.
• Boşluğu unutmak: Kategoriler bitişik çizilirse grafik bir histograma dönüşür ve verinin kesikli olduğu mesajı kaybolur.
• Frekansı yüzdeyle karıştırmak: Sütun yüksekliği kişi sayısıysa eksende sayı göster; yüzde gösterilecekse dikey eksenin adı da yüzde olarak değişmelidir.
• Eksik etiketli grafik: Başlığı ya da ölçeği yazılmayan bir grafik okuyucunun elinde yorumlanamaz; doğru okunan grafik önce doğru çizilen grafiktir.