Anket yöntemi

Bu derste veri toplamanın en yaygın yollarından biri olan anket yöntemini baştan sona işliyoruz: hangi durumlarda kullanıldığını, aşamalarını, iyi bir anket sorusunun özelliklerini ve sık yapılan hataları bol örnekle ele alıyoruz. Konuya hazırlık için Veri nedir? dersine, veri türlerini merak ediyorsan Birincil ve ikincil veri dersine göz atabilirsin. Ünitenin tamamı ve diğer konular için İstatistik dersleri sayfamıza bakabilirsin.

Anket Yöntemi Nedir?

Anket yöntemi, araştırmanın amacına uygun olarak hazırlanan soruların, incelenecek kitleden seçilen kişilere sorulması ve verilen yanıtların kaydedilmesi suretiyle veri toplanmasını sağlayan yöntemdir. Sorular tek bir anket formu üzerinde toplanır; form kâğıt üzerinde de çevrim içi olarak da uygulanabilir. Ankette bilgi kaynağı doğrudan kişinin kendisidir: bir grubun görüşü, tercihi, alışkanlığı ya da beklentisi ancak o kişilere sorularak öğrenilebilir. Toplanan yanıtlar özetlenip yorumlanarak, soruların sorulduğu küçük grup aracılığıyla daha büyük bir kitle hakkında yargıya varılır.

Anket Yöntemi Hangi Durumlarda Tercih Edilir?

Her araştırma sorusu ankete uygun değildir. Aşağıdaki durumlarda anket en doğal seçimdir:

• Görüş ve tercihler araştırılıyorsa: Öğrencilerin en sevdiği ders, tüketicilerin marka tercihi, bir ürünle ilgili memnuniyet gibi konular ancak sorularak öğrenilir.
• Geniş bir kitleden kısa sürede veri gerekiyorsa: Çevrim içi formlarla binlerce kişiye aynı sorular aynı gün sorulabilir.
• Bilgi kişinin belleğinde ya da deneyimindeyse: Ulaşım alışkanlıkları, aylık harcama tutarı, okul değiştirme nedeni gibi bilgiler dışarıdan bakınca görünmez; kişiye sorulması gerekir.
• Aynı soruların herkese aynı biçimde sorulması isteniyorsa: Standart form, yanıtların karşılaştırılabilir olmasını sağlar.

Buna karşılık araştırdığımız şey doğada gözle görülür biçimde gerçekleşiyorsa, örneğin bir hayvanın beslenme davranışı ya da yayalarda geçiş kurallarına uyum söz konusuysa, veriyi sorarak değil izleyerek toplarız; bu durumda gözlem yöntemi daha uygun hâle gelir.

Anket Sürecinin Aşamaları

Başarılı bir anket tek oturuşta hazırlanmaz; aşağıdaki sırayı izlemek işi kolaylaştırır:

1. Amaç belirlenir: Neyi öğrenmek istediğimiz tek cümleyle yazılır. Örneğin: “Okulumuzdaki öğrencilerin kantin ürünlerine ilişkin tercihleri nelerdir?”
2. Evren ve örneklem belirlenir: Araştırmanın bütününü oluşturan kitle evrendir; hepsine soramıyorsak evreni temsil edecek bir grup seçilir. Örneklem seçmenin mantığını Örnekleme yöntemleri dersinde, rastgele seçim tekniğini Basit rastgele örnekleme dersinde ayrıntılı işliyoruz.
3. Sorular hazırlanır: Her soru amaca hizmet eder, kısa ve tarafsız bir dille yazılır.
4. Deneme uygulaması yapılır: Form küçük bir grupa uygulanır; anlaşılmayan ya da yanlış anlaşılan sorular düzeltilir.
5. Anket uygulanır: Yanıtlar yüz yüze, telefonla, posta yoluyla ya da çevrim içi olarak toplanır.
6. Veriler özetlenip yorumlanır: Yanıtlar sayılır, tabloya ve grafiğe dönüştürülür. Yanıtları düzenlemenin temel aracı Frekans tablosu, sonuçları görselleştirmenin yollarından biri de Sütun grafik dersinde anlatılmaktadır.

İyi Bir Anket Sorusu Nasıl Olmalı?

Anketin kalitesi, sorularının kalitesiyle sınırlıdır. İyi bir anket sorusu:

• Anlaşılır ve tek anlamlıdır: “Ev içi ısınma giderlerinizin toplam konut giderleri içindeki payı nedir?” yerine “Ayda ısınmaya ne kadar ödüyorsunuz?” gibi sade bir dil kullanılır.
• Tek bir şey sorar: “Televizyonu ve telefonu günde kaç saat kullanıyorsunuz?” aslında iki sorudur; biri yanıtlanıp öteki atlanabilir. Soru ikiye bölünmelidir.
• Tarafsızdır: Yanıtlayanı belli bir cevaba iten ifade taşımaz.
• Cevaplanabilir niteliktedir: Kişinin bilemeyeceği ya da hatırlamayacağı ayrıntılar sorulmaz.

Sorular açık uçlu (“Kantinde nelerin olmasını istersin?”) ya da kapalı uçlu (seçenekli, evet–hayır, derecelendirme tipi) olabilir. Kapalı uçlu sorular sayması kolay yanıtlar verir; açık uçlu sorular zengin ama yorumlanması zahmetli yanıtlar üretir. Birçok ankette iki tip birlikte kullanılır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• Yönlendirici soru sormak: “Okulumuzun başarılı basketbol takımını destekliyor musunuz?” sorusu, desteklemek istemeyen kişiyi rahatsız eden bir çerçeve çizer; “Okul takımlarının maçlarını takip ediyor musunuz?” biçiminde nötr sorulmalıdır.
• Yanıltıcı örneklem seçmek: Kantin tercihini araştıran bir öğrencinin yalnızca kendi arkadaş grubuna sorması sonucu yanıltır; küçük grup tüm okulu temsil etmez.
• Cevapları kendisi işaretlemek ya da tahmin etmek: Anket, kişilerin gerçek yanıtlarının kaydıdır; formu doldurmak için uydurma yanıt yazmak veriyi geçersiz kılar.
• Bir soruda iki şeyi birden sormak: “Spor yapar mısın, beslenmene dikkat eder misin?” sorusuna tek ve net bir yanıt verilemez.
• Amaca hizmet etmeyen sorularla formu şişirmek: Uzayan anket yorar; katılımcı yanıt vermeyi bırakır ya da rastgele işaretler.
• “Anket uyguladık, iş bitti” sanmak: Veri toplandıktan sonra özetleme, tablolama ve yorumlama aşamaları gelir; analizi yapılmayan anket araştırmayı tamamlamaz.

Anket ile Gözlem ve Deney Yöntemi Arasındaki Fark

Üç yöntem de veri toplar ama bilgiyi farklı kaynaklardan alır:

• Anket: Bilgiyi kişilerin söylediklerinden toplarız; görüş, tercih ve alışkanlık araştırmaları için uygundur.
• Gözlem: Kişilerin ya da olayların davranışını müdahale etmeden izleyerek kaydederiz; ayrıntılar Gözlem yöntemi dersinde.
• Deney: Bir değişkeni bilinçli olarak değiştirip sonucu ölçeriz; bitkilere farklı miktarda su vererek boy değişimini incelemek gibi. Ayrıntılar Deney yöntemi dersinde.

Yöntemi seçen, araştırma sorusunun kendisidir: sorunun cevabı insanların kafasındaysa anket, doğada gözle görülür biçimde gerçekleşiyorsa gözlem, bir neden–sonuç ilişkisi araştırılıyorsa deney söz konusudur.