Materyalizm

Varlık felsefesinin temel sorusu, var olan her şeyin en son dayanağının ne olduğudur. Bu soruya "her şey maddedir" yanıtını veren materyalizmi (maddecilik) bu derste baştan sona işliyoruz: temel ilkeleri, tarihsel gelişimi, idealizmle farkı ve sık yapılan yanılgılar. Tüm derslerimize Felsefe dersleri sayfasından ulaşabilirsin.

Materyalizm Nedir?

Materyalizm, varlığın özünü ve birincil gerçeğini madde kabul eden felsefe akımıdır. Bu görüşe göre yalnızca madde ve onun dönüşüm biçimleri gerçekten vardır; bilinç, düşünce ve duygular ise belirli bir örgütlenmeye ulaşmış maddenin, yani beynin ürünüdür. Bu yüzden materyalist düşünür şu cümleyi temel alır: varlık fikirden önce gelir. Önce elma kendiliğinden vardır; elma kavramı, o nesneyle karşılaştıktan sonra zihinde oluşur.

Şunu hemen netleştirelim: materyalizmdeki "madde", yalnızca elle tutulabilen katı nesneler demek değildir. Atom, elektromanyetik alan ve enerji de bu tanım çerçevesinde madde kapsamına girer. Varlığın kendisinin ne anlama geldiğini derinleştirmek istersen Varlık nedir? dersimize bakabilirsin.

Materyalizmin Temel İlkeleri

Materyalist görüş, birkaç ortak ilkede toplanabilir:

1. Madde birincildir: Evrenin temelinde ruh, idea ya da mutlak tin gibi madde dışı bir ilke yoktur; yalnızca madde ve enerji vardır.
2. Bilinç maddenin ürünüdür: Düşünce beyinsiz var olamaz; bilinç, maddenin yüksek düzeyde örgütlenmiş hâlinin işlevidir.
3. Doğaüstü açıklama yoktur: Olaylar doğa yasalarıyla açıklanır; mucize ya da aşkın bir müdahaleye yer bırakılmaz.
4. Tek gerçeklik alanı vardır: Biri maddesel, öteki ruhsal olmak üzere iki ayrı varlık alanı kabul edilmez. Bu yönüyle materyalizm aynı zamanda bir Monizm biçimidir; madde ile ruhun iki ayrı gerçeklik olarak yan yana konulduğu Düalizm'in tam karşıtıdır.

Materyalizmin Tarihçesi

Materyalist düşünce, felsefe tarihi kadar eskidir. Batı felsefesinin ilk temsilcileri olan doğa filozofları, varlığın temel ögesini (arkhe) somut bir maddede aramıştı: Thales suyu, Herakleitos ateşi temel ilke ilan etti. MÖ 5. yüzyılda Demokritos, evrenin bölünemez parçacıklardan yani atomlardan oluştuğunu savunarak klasik materyalizmin en güçlü erken biçimini geliştirdi.

Yeni Çağ'da aydınlanma düşünürleri, ruhsal açıklamalar yerine nedensellik ve doğa yasasını öne çıkardı. 19. yüzyılda Marx ve Engels materyalizmi toplum ve tarih alanına taşıdı: diyalektik materyalizme göre maddesel üretim koşulları, fikirleri ve kurumları belirleyen temel yapıdır. Günümüzde materyalist eğilim, doğa bilimleriyle uyumlu natüralizm adı altında sürmektedir.

Materyalizm ile İdealizm Arasındaki Fark

İki akım aynı soruya zıt yanıtlar verir: birincil olan nedir? Ayrımı somutlaştıralım:

• Materyalizm: Önce madde, sonra bilinç. Ağaç, onu gören bir zihin olmasa da vardır.
• İdealizm: Önce bilinç ya da idea, sonra madde. Ağaç, bilinçteki imge ve kavramlar dışında "kendiliğinden" ele alınamaz.

İdealizmin türleri ve temsilcilerinin ayrıntısı için İdealizm dersimize göz at. Varlık sorusunun genel çerçevesini tazelemek istersen, zihindeki kavram ile zihinden bağımsız gerçek arasındaki ilişkiyi tartışan Gerçeklik nedir? dersi de bu ünitenin parçasıdır.

Materyalizme Yöneltilen Eleştiriler

Materyalizm güçlü bir açıklama çerçevesi sunmakla birlikte ciddi sorularla karşılaşır:

• Bilinç sorunu: Nöron etkinliklerinin acının ya da bir rengin "nasıl hissettirdiğini" deneyime dönüştürdüğü tam açıklanamamıştır. Bu tartışmanın merkezinde Zihin-beden problemi yer alır.
• Özgür irade sorunu: Her olay önceki maddesel nedenlerin sonucuysa, seçimlerimizin bir anlamı kalır mı? Bu soru, Determinizm dersinin Özgür irade ile ilişkisinde ayrıntılı işlenir.
• Soyut nesneler: "2 + 2 = 4" önermesi ya da çember kavramı hangi maddede bulunur? Matematiksel ve mantıksal nesnelerin statüsü, materyalistler için zorlayıcı bir alandır.
• Değerler ve anlam: İyi, haklı, güzel gibi kavramların tamamen maddesel süreçlere indirgenip indirgenemeyeceği tartışmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Materyalizm, gündelik dille karıştırıldığı için sınavlarda ve tartışmalarda sıkça yanlış anlaşılır. Dikkat etmen gereken noktalar şunlar:

• "Materyalist, paraya ve gösterişe düşkün demektir" yanılgısı: Gündelik dilde böyle kullanılır ama felsefede materyalizm bir varlık görüşüdür, yaşam tarzı değil; zenginlik tutkusuyla ilgisi yoktur.
• "Madde yalnızca katı ve görünür şeydir" yanılgısı: Atom, enerji ve fiziksel alanlar da materyalist anlamda madde kapsamındadır.
• "Materyalizme göre düşünce yoktur" yanılgısı: Materyalizm düşünceyi reddetmez; düşünceye maddesel bir temel, yani beyin atar.
• "Materyalizm ile ateizm aynı şeydir" yanılgısı: İkisi arasında sıkı bir yakınlık vardır ama özdeş değildir: biri varlık görüşü, öteki Tanrı inancı konusundaki bir tutumdur.