İdealizm

Bu derste Varlık Felsefesi'nin en köklü varlık görüşlerinden biri olan idealizmi sıfırdan işliyoruz: ne olduğunu, türlerini, temsilcilerini, karşıt görüşle farkını ve sık karıştırılan noktaları örneklerle anlatıyoruz. Konunun temelindeki sorular için Varlık nedir? ile Gerçeklik nedir? derslerine, tüm içeriklerimiz için Felsefe dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

İdealizm Nedir?

İdealizm, varlığın özünü ve kaynağını madde değil; zihin, fikir, ruh ve bilinç gibi maddesel olmayan bir ilkede bulan varlık felsefesi görüşüdür. Sözcüğün kökü, Yunancada “fikir, öz, görünüm” anlamına gelen “idea”dır. İdealist düşünür için gerçekten var olan, duyuların kavradığı maddesel nesneler değil; onların temelinde duran düşünce, tin ya da ideadır. Bu yüzden idealizm maddeyi yok saymaz; maddeyi ikincil ve bağımlı bir konuma yerleştirir.

Bu yönüyle idealizm, varlığı tek ilke olarak maddeye dayandıran Materyalizm anlayışının karşıtıdır. Tek bir varlık ilkesi kabul ettiği için Monizm görüşünün bir türü sayılır; varlığı ruh ile madde gibi iki ayrı ilkeye dayandıran Düalizm ise aradaki üçüncü konumu oluşturur.

İdealizmin Temel Savı: Var Olmak, Algılanmaktır

İdealist için varlık, zihinden bağımsız düşünülemez: bir nesnenin varlığından söz edebilmek için onun bir bilince görünmesi ya da düşünülmesi gerekir. İrlandalı düşünür George Berkeley bu savı “esse est percipi”, yani “var olmak, algılanmaktır” ilkesiyle dile getirmiştir. Elmanın kırmızılığı, tadı, kokusu ve biçimi bize ancak algılarımız aracılığıyla ulaşır; algıların ötesinde onların “arkasındaki” maddesel bir öz aramak, Berkeley'e göre gereksiz bir varsayımdır. “Ormanda devrilen ağacın sesi, kimsede algı uyandırmıyorsa var mıdır?” sorusu bu savın klasik sınavıdır.

Günlük yaşamdan bir benzetme: rüyada elma gördüğümüzde tadını duyumsar, kokusunu alırız; oysa elimizde bir elma yoktur. Bu gözlem, algının maddesel bir taşıyıcı olmadan da bize “gerçek” gibi gelebildiğini gösterir. İdealist düşünür buradan yola çıkarak, dış dünyanın da bilince bağlı olabileceğini ileri sürer.

İdealizmin Türleri

İdealizm tek tip bir öğreti değildir; varlığı hangi maddesel olmayan ilkeye bağladığına göre başlıca üç türde karşımıza çıkar.

Öznel (Subjektif) İdealizm

Varlığı tek tek kişilerin algılarına bağlar. Berkeley'e göre bir şey, ben onu algıladığım sürece benim için vardır. “Algılanmayan şey nasıl varlığını sürdürür?” sorusuna Berkeley, nesnelerin algılanmadıklarında Tanrı'nın zihninde yaşadıkları yanıtını verir. Görüş, dış dünyayı tümüyle algıya indirgediği için “benim dışımda hiçbir şey yoktur” biçiminde aşırıya kaçmakla eleştirilir.

Nesnel (Objektif) İdealizm

Fikirleri bireysel zihinden bağımsız bir alana yerleştirir. Platon'a göre bu dünyadaki şeyler, değişmeyen ve maddesel olan idealar (evrensel özler) alemının kusurlu kopyalarıdır; her kalem kırık olsa da “kalemlilik”, tek tek kalemlerden bağımsız olarak vardır. Hegel ise maddesel olmayan ilkeyi “tin” olarak kavrar ve tarihi, tinin kendi özünü açığa çıkarma süreci sayar.

Eleştirel (Transandantal) İdealizm: Kant

Immanuel Kant, bilgiyi duyum verisiyle zihnin hazır biçimlerinin (uzay, zaman, kategoriler) birleşiminde kurar. Bu yüzden biz şeylerin kendisini değil, zihnimizce biçimlenmiş görüntülerini yani görüngüleri (fenomen) biliriz; şeyin kendisini (nömen) bilemeyiz. Kant böylece bilgimize kesin bir sınır çizerken, deney dünyasının bilgisini de olanaklı kılar.

İdealizmin Temsilcileri

Sınavlarda en sık karşılaşılan temsilciler ve görüşleri şöyle sıralanabilir:

• Platon: İdealar kuramı ve iki dünya öğretisi; bilgiyi anımsama sayar. Nesnel idealizmin kaynağı kabul edilir.
• George Berkeley: Öznel idealizm; “var olmak, algılanmaktır” ilkesi; madde kavramını gereksiz bulur.
• Immanuel Kant: Eleştirel idealizm; bilgi duyum ile zihinsel biçimlerin ortak ürünüdür; şeyin kendisi bilinemez.
• Hegel: Mutlak tin; “gerçek olan akılsaldır” der ve tarihi tinin gelişimi olarak açıklar.

Fichte ve Schelling de Alman idealizminin önemli adlarıdır; Hegel bu geleneği doruğa taşımıştır.

İdealizm ile Materyalizm Arasındaki Fark

İki görüş, “her şeyin temeli nedir?” sorusuna birbirinin tam zıddı yanıtları verir:

• Birincil ilke: İdealizmde zihin, fikir ve ruhtur; materyalizmde maddedir.
• Maddenin konumu: İdealist için madde algının ya da fikrin bağımlısıdır; materyalist için madde, her şeyin temelidir.
• Bilginin kaynağı: İdealizmde akıl ve algı belirleyicidir; materyalizmde bilinç, maddesel dünyanın yansıması sayılır.

Kısacası idealist için madde düşünceye bağımlıdır; materyalist için düşünce maddeye bağımlıdır. İdealizmin bilinç ve beden ilişkisine yaklaşımı ise Zihin-beden problemi dersimizle doğrudan bağlantılıdır.

İdealizm Hakkında Sık Yapılan Yanılgılar

Aşağıdaki karıştırmalar, hem günlük tartışmalarda hem sınavlarda en sık karşılaşılan hatalardır:

1. “İdealist, ülkücü demektir.” Günlük dilde idealist, ülkelerine bağlı ve gerçeklerden kopuk kişi anlamında kullanılır; felsefedeki idealizm ise varlığın kaynağına ilişkin bir görüştür. İkisi birbirine karıştırılmamalıdır.
2. “İdealistler maddenin var olmadığını söyler.” İdealizmin savunusu genellikle maddenin yokluğu değil, maddenin birincil olmayışıdır: madde, algıya ya da fikre bağımlı ikincil bir düzey olarak yeniden konumlandırılır.
3. “Her idealizm, zihinden bağımsız bir fikirler alemi kabul eder.” Platon ideaları zihinden bağımsız sayarken, Berkeley varlığı kişisel algıya, Kant zihnin biçimlendirici katkısına bağlar. İdealizm tek tip değildir.
4. “Kant'a göre hiçbir şey bilinemez.” Kant, görüngülerin bilgisinin mümkün olduğunu söyler; yalnızca şeyin kendisinin bilinemeyeceğini savunur. Onu tümüyle bilinemezcilikle eşitlemek yanlıştır.
5. “İdealizm, din demektir.” Berkeley gibi düşünürler Tanrı'yı sistemlerine yerleştirse de idealizm bir inanç değil, varlığın kaynağına ilişkin felsefi bir açıklamadır.