Varlık nedir?

Bir masaya, bir düşünceye, hatta aklından geçen tek boynuzlu ata bile “var” dememiz ne demektir? Varlık, felsefenin en eski ve en temel sorusudur; bu derste varlık nedir sorusunu sıfırdan, günlük örneklerle ele alıyoruz: varlığın türleri, “var olmak” ifadesinin farklı anlamları ve bu konuda sık yapılan yanılgılar. Ünitedeki diğer başlıklar için Felsefe dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

Varlık Nedir?

En genel anlamda varlık, “olan” ve “mevcut” olan her şeyin ortak adıdır. Türkçedeki “var” sözcüğünden gelir; karşıtı yokluktur. Günlük dilde “var” demek bir şeyin mevcut olduğunu bildirir: “Mutfakta ekmek var”, “Sınıfta boş yer yok” gibi. Felsefe bu gündelik kullanımı bir soruya çevirir: Bir şeye “var” dememiz aslında ne demektir? Var dediğimiz şeyler aynı anlamda mı vardır?

Soru ilk anda gereksiz görünebilir; ama örnekler durumu değiştirir. Masa vardır, çünkü dokunabilirsin. Yedi sayısı vardır, çünkü matematikte çalışır ama dokunamazsın. Dünkü bir kabus vardır mı? Tek boynuzlu at vardır mı? Duygular, kavramlar, kurallar, yarın için kurduğun planlar… Karşımızda birbirinden çok farklı türden “varlık”lar durur. Varlık sorusu, tam da bu farklılıkları ayırt etme çabasıdır.

Varlık Felsefesi (Ontoloji) Ne Sorar?

Varlığı konu edinen felsefe dalına varlık felsefesi ya da ontoloji denir (Yunanca ontos: var olan; logos: akıl, bilgi). Diğer felsefe alanlarının zeminini hazırladığı için en temel disiplin sayılır; çünkü bir şey hakkında doğru ya da yanlış konuşmadan önce, o şeyin var olup olmadığını ve ne tür bir varlık olduğunu anlamamız gerekir. Varlık felsefesinin temel soruları şöyle sıralanabilir:

• Ne vardır? Var olanların bir sayımı, sınıflandırması.
• Var olmak ne demektir? “Var” ifadesinin anlamının aydınlatılması.
• Varlık tek mi çok mudur? Her şeyin tek bir temeli mi vardır, birden çok temeli mi?
• Varlık değişir mi? Sürekli değişen bir şey aynı şey olarak nasıl kalır?

Varlığın temelinin ne olduğu sorusu, felsefe tarihinde büyük gelenekler doğurmuştur: kimine göre her şeyin temeli madde, kimine göre ise akıl ya da ideadır. Bu görüşleri ayrı derslerde derinlemesine işliyoruz; bkz. Materyalizm ve İdealizm.

Varlığın Türleri: Hangi Şeyler “Vardır”?

Felsefede varlıklar genellikle üç büyük başlıkta incelenir.

Maddi varlıklar

Uzayda yer kaplayan, duyularla algılanabilen varlıklardır: taş, ağaç, yağmur, senin bedenin… Ortak özellikleri, zaman içinde bir yerde bulunmaları ve başka varlıkları etkileyebilmeleridir.

Zihinsel (manevi) varlıklar

Zihinde yer eden varlıklardır: düşünceler, duygular, anılar, hayaller. Tek boynuzlu at dış dünyada yoktur; ama şu an onu düşündüğünde zihninde bir imge olarak vardır. Dünkü kabusun da bu anlamda bir varlığı vardır.

Soyut varlıklar

Sayılar, geometrik şekiller, “adalet” ve “eşitlik” gibi kavramlardır. Ne dokunulabilir maddelerdir ne de bireysel zihnin geçici içerikleri: Sen doğmadan önce de iki kere iki dörttü; “yedi” sayısı yalnızca sana özel bir düşünce de değildir, herkes tarafından paylaşılabilir. Soyut varlıklar, akıl yürütmenin malzemesidir; bu yönüyle mantık derslerinde ayrıca karşına çıkacaktır.

Aynı örneği üç düzeyde düşünelim: Tek boynuzlu at maddi olarak yoktur; zihninde bir imge olarak zihinsel varlık taşır; masalların ve kültürün içinde bir kavram olarak da ortak, paylaşılan bir varlıktır. Demek ki “var mıdır?” sorusunu sormadan önce “hangi anlamda varlık?” diye sormak gerekir.

“Var Olmak” Ne Demek? Varlığın Farklı Anlamları

İlk filozoflardan Parmenides, “Varlık vardır, yokluk yoktur” der: Çünkü yok olan bir şeyden söz bile edebilmek için onu zihinde bir şey gibi düşünmemiz gerekir; o hâlde düşünceye gelen her şey bir anlamda vardır. Herakleitos ise karşı çıkarır: “Her şey akar.” Ona göre asıl varlık özelliği değişimdir; nehre iki kez giren kimse aynı sudan geçmez. Bu iki görüş, varlık ile değişim arasındaki gerilimi felsefe tarihine dek taşımıştır.

Aristoteles tartışmayı bir adım ileri götürür: “Varlık çok anlamlı söylenir.” Buna göre bir şeye “var” demek her seferinde aynı anlamı taşımaz:

• “Bir at vardır” → bir nesne/madde olarak varlık.
• “Atın yelesi siyahtır” → bir nitelik olarak varlık.
• “Dolapta bisiklet vardır” → henüz kullanılmamış bir olanak/potansiyel olarak varlık.

Varlık ayrıca kavramların en genişidir: İçine bir şey katmayan, dışında da tek bir şey bırakmayan tek kavramdır; karşısına ancak yokluk konabilir. Öğrencilerin en sık karıştırdığı ikili ise varlık–gerçeklik ayrımıdır: Varlık sorusu “bir şey mevcut mu?” diye sorar; gerçeklik sorusu “var olanın gerçekliği ne ölçüde ve hangi anlamdadır?” diye sorar. Bu ayrımın ayrıntısını Gerçeklik nedir? dersinde bulabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

1. “Varlık denince yalnızca maddi şeyler anlaşılır.” En yaygın yanılgı budur; oysa duygular, sayılar, kavramlar ve hayaller de varlık tartışmasının konusudur.
2. “Hayali şeylerin hiçbir varlığı yoktur.” Tek boynuzlu atın maddi varlığı yoktur; ama zihinsel imge ve ortak kavram olarak bir varlığı vardır. Soruyu “hangi anlamda varlık?” biçiminde kurmak yanılgıyı giderir.
3. “Varlık ile gerçeklik aynı şeydir.” İkisi ayrı kavramlardır; her var olanı doğrudan “gerçek” saymak, gerçeklik sorununu baştan çözülmüş gibi gösterir ve soruyu ortadan kaldırır.
4. “Varlık sorusu boş bir sorudur.” Tam tersine, soru bilimden ahlaka uzanan kavramlarımızın zeminini belirler: Neleri “bulunur” sayacağımız, neyi inceleyebileceğimize karar verir.
5. “Varlık değişmez bir şeydir.” Değişimin varlıkla ilişkisi (Parmenides–Herakleitos gerilimi) konunun merkezindedir; varlık anlayışı, değişim anlayışından bağımsız düşünülemez.

İnsanın kendisi de varlık sorunudur: Zihin ile beden tek bir varlığın iki yüzü müdür, iki ayrı varlık mıdır? Kimine göre zihin, kimine göre madde önceldir; zihinsel varlıklar ile bedensel varlıkların ilişkisinin derinleştirilmiş hâli ise Zihin-beden problemi dersinin konusudur. Varlık sorusunu doğru kurmak, ünitenin geri kalanındaki tüm görüşleri doğru yerleştirmenin anahtarıdır.