Determinizm

Bu derste Varlık Felsefesi'nin en çok tartışılan sorunlarından biri olan determinizmi baştan sona işliyoruz. Ne anlama geldiğini, türlerini, öncü düşünürlerini ve özgür iradeyle kesiştiği noktayı somut örneklerle ele alacağız. Ünitenin tamamına Felsefe dersleri bölümünden ulaşabilirsin.

Determinizm Nedir?

Determinizm, evrende gerçekleşen her olayın — gök cisimlerinin hareketinden insanın kararlarına kadar — kendinden önce gelen nedenlerle değişmez doğa yasaları tarafından belirlendiğini savunan felsefi görüştür. Bu görüşe göre aynı nedenler, aynı koşullarda her zaman aynı sonucu verir; bu yüzden gelecek, ilkece bugünden okunabilirdir. İnsan bu düzenin istisnası değildir: Bir karar vermemizi sağlayan beyin süreçleri de önceki nedenlerin zincirine bağlıdır. Determinizm tartışması, varlığın nasıl bir düzen içinde var olduğu sorusunun bir uzantısıdır; bu sorunun temellerini Varlık nedir? dersinde kurmuştuk.

Determinizmin Temel Savları

Determinist düşünürler görüşlerini genellikle şu ilkeler üzerine kurar:

• Neden-sonuç ilkesi: Nedesiz olay yoktur; her olay, kendinden önceki olayların doğal sonucudur.
• Yasalılık ve düzenlilik: Doğa yasaları istisnasız işler; evren keyfî değil, kurallı bir bütündür.
• Öngörülebilirlik: Evrenin o anki tüm durumunu bilen bir zihin, geleceği hesaplayabilir. Matematikçi Laplace'ın ünlü "cin" örneği bunu anlatır: Evrendeki her cismin anlık konumunu ve hızını bilen bir zihin için geçmiş ile gelecek, gözünün önünde açık bir kitap gibi dururdu.
• İnsanın da yasaya tâbi olması: İnsan davranışları; kalıtımdan yetişmeye, alışkanlıklardan anlık beyin süreçlerine kadar nedenlerle açıklanabilir. İnsan, evrenin kuralından muaf tutulamaz.

Determinizmin Türleri

Determinizm tek biçimde ortaya çıkmaz; hangi alandaki olayların belirlenmiş olduğu vurgusuna göre türleri ayrılır:

Dini (teolojik) determinizm

Her olayı ve insanın yazgısını Tanrı'nın önceden belirlediğini savunur; kader ve takdir inancının felsefî karşılığıdır.

Bilimsel (fiziksel) determinizm

Evrendeki her şeyin maddenin değişmez yasalarınca gerçekleştiğini öne sürer. Newton'un mekanik evren anlayışı bu görüşün bilimsel zeminini hazırlamıştır: Bir güneş tutulmasını yüzyıl öncesinden hesaplayabilmek, gök cisimlerinin yolunun belirlenmişliğinin çarpıcı örneğidir. Bu anlayış, evreni yalnızca maddeyle açıklayan Materyalizm kuramıyla sık sık el sıkışır; ancak ikisi aynı şey değildir.

Psikolojik ve biyolojik determinizm

Psikolojik determinizm, seçimlerimizin karakterimiz, geçmiş yaşantılarımız, arzularımız ve alışkanlıklarımız tarafından belirlendiğini söyler. Biyolojik determinizm ise aynı belirleyiciliği genlere, sinir sisteminin yapısına ve hormonlara dayandırır. Bir öğrencinin sınava çalışıp çalışmamasını bilinçli bir tercihe değil, onun geçmişine ve içsel mekanizmalarına bağlamak bu anlayışın tipik sonucudur.

Determinizmi Savunan Düşünürler

Görüşün öne çıkan temsilcileri şunlardır:

• Demokritos: Evreni boşlukta hareket eden atomlara indirgemiş; atomların zorunlu yasalara göre hareket ettiğini savunmuştur.
• Stoacılar: Evrenin bir akıl (logos) yasasıyla yönetildiğini öğretmiş; insanın görevini bu düzene uygun yaşamak olarak görmüştür. "Yazgıya direnen, onu taşımak zorunda kalır" sözü bu anlayışı özetler.
• Spinoza: Özgürlük sanılan şeyin bir yanılsama olduğunu; insanların nedenlerini bilmedikleri için kendilerini özgür sandıklarını yazmıştır. Bu, fırlatılan taşın havada "uçmayı seçtiğini" sanmasına benzer.
• La Mettrie: İnsan Makinesi adlı eserinde insanı, yasalarına göre işleyen ileri düzey bir makineye benzetmiştir.
• Laplace: Bilimsel determinizmin klasik ifadesini vermiş; bütün evreni tek bir hesapla okuyabilen varsayımsal zihin örneğini ortaya atmıştır.

Determinizm ve Özgür İrade Sorunu

Determinizmin asıl sınav alanı insandır. Her düşüncemizin ve eylemimizin önceden belirlendiği kabul edilirse seçme özgürlüğümüz ne olur? Bu sorunu ve olası çözüm yollarını Özgür irade dersinde ayrıntılarıyla işliyoruz.

Sorunun en keskin ucunu ahlak oluşturur: Hırsızın soygunu, öğrencinin çalışması, yazarın kurduğu cümle nedenler zincirinin kaçınılmaz sonucuysa, kimseyi övgüye ya da cezaya lâyık görebilir miyiz? Ahlâkî sorumluluk, "başka türlü de yapabilirdim" diyebilmemize dayanır; determinist ise "yapacağın şey zaten belliydi" der. Bu gerilim, Ahlak nedir? dersindeki sorumluluk ve ödev tartışmasıyla birleşir.

İndeterminizm: karşı görüş

Bazı olayların nedenler zinciriyle belirlenmediğini, olasılıklar alanında gerçekleştiğini savunan görüştür. İki tarafı yan yana koyalım:

• Determinizm: Her olayın bir nedeni vardır; gelecek ilkece öngörülebilir; insan davranışı da doğa yasalarına tâbidir.
• İndeterminizm: Bazı olaylar belirlenmemiştir; gelecek tam olarak hesaplanamaz; insanda nedensellik zincirinden kopan bir seçme gücü vardır.

Çağdaş tartışmada indeterminizmin en çok başvurduğu dayanak, atomaltı dünyada parçacık davranışlarının kesinlikle öngörülemediğidir (Heisenberg'in belirsizlik ilkesi). Yine de dikkatli olmak gerekir: Rastgelelik, özgürlük değildir. Zarın hangi yüze geleceğinin belirsiz olması, zarın "karar verdiği" anlamına gelmez. Uzlaşmacı (kompatibilist) düşünürlerse — Hume'dan Moritz Schlick ve Daniel Dennett'e uzanan çizgide — determinizmin gerçekliğiyle sorumluluğun bağdaşabileceğini öne sürerek tartışmayı derinleştirmiştir; William James ise "The Dilemma of Determinism" (Determinizmin İkilemi) adlı eserinde, her eylem zorunlu olsaydı pişmanlığın ve kınamanın anlamsızlaşacağını ileri sürerek determinizme karşı çıkmış ve indeterminizmi savunmuştur.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Determinizmi incelerken en çok düşülen yanılgılar şunlardır:

• Determinizmi kadercilikle (fatalizmle) karıştırmak: Kaderciye göre sonuç ne yapılırsa yapılsın bellidir; çaba boşunadır. Deterministe göre çabanın kendisi de nedenler zincirinin bir halkasıdır: Çalışmak sonucu etkiler, çünkü çalışmak da belirlenmiş bir davranıştır. İkisi aynı şey değildir.
• Determinizmi bir bilim kuramı sanmak: Determinizm, fizik ya da biyolojinin doğrulanabilir bir hipotezi değil; bilimsel bulgulara yapılan felsefî bir okumadır.
• Kuantum belirsizliğini özgür iradenin kesin kanıtı saymak: Atomaltı belirsizlik rastgeleliği gösterir; rastgelelik ise seçme ve sorumluluk demek değildir.
• "Her şey belliyse hiçbir şey yapmayayım" çıkarımı: Antik çağdaki "tembel akıl yürütme" itirazı budur; oysa hiçbir şey yapmamak da bir davranıştır ve kendi belirleyicilerini izler.
• Determinizmi evrenin düzeni sorusundan koparmak: Determinist iddia yasalılık üzerine kuruludur; yasalılık ile gerçekliğin ne demek olduğunu Gerçeklik nedir? dersinde bulabilirsin.

Özetle determinizm, evreni neden ve yasa ile yönetilen kapalı bir zincir olarak görür; insanın bu zincirin içinde hâlâ seçen ve sorumlu bir yer tutup tutmadığı ise felsefenin en canlı tartışmalarından biri olmayı sürdürür.