İletişimin temel özellikleri

Bir mesajın karşı tarafa ulaşması ile iletişimin gerçekleşmesi aynı şey değildir; iletişimi iletişim yapan, üzerinde taşıdığı bazı temel özelliklerdir. Bu derste iletişimin amaçlılık, süreçlilik, karşılıklı etkileşim, çok boyutluluk ve ortak kod gibi temel özelliklerini günlük hayattan örneklerle ele alıyor, sık yapılan yanılgıları da tek tek düzeltiyoruz. Konuyu bütünlüklü izlemek için İletişim dersleri bölümümüzdeki diğer başlıklarla birlikte okumanızı öneririz.

İletişimin Temel Özellikleri Nelerdir?

İletişim, iki taraf arasında anlamların paylaşıldığı düzenli bir alışveriştir; tanımını ve ögelerini merak edenler için İletişim nedir? dersi en iyi başlangıç noktasıdır. Bu alışverişi sıradan bir olay olmaktan ayıran temel özellikler şunlardır:

1. Yöneliklik (amaçlılık): Her iletişim eylemi bir amaca yönelir.
2. Süreklilik: İletişim tek seferlik bir olay değil, baştan sona akan bir süreçtir.
3. Karşılıklı etkileşim: Taraflar çift yönlü bir alışveriş içindedir; alıcı tepki verir.
4. Çok boyutluluk: Sözel ve sözsüz ögeler aynı anda birlikte çalışır.
5. Ortaklık: Taraflar ortak bir dil ve kod paylaşmak zorundadır.
6. Bağlama bağlılık: Aynı mesaj farklı ortamlarda farklı anlamlar kazanır.

İletişim Amaçlıdır: Yöneliklik

İnsan konuşurken de yazarken de jest ve mimiklerini kullanırken de karşı tarafa her zaman bir şey aktarmak ister; bu yüzden amaçsız iletişim yoktur. Hatta ortamı doldurmak için atılan “nasılsın” sorusu bile karşı tarafla bağ kurma amacı taşır. İletişimin başlıca amaçları şunlardır:

• Bilgilendirme: Panodaki sınav takvimi, trafikteki “dur” levhası.
• İkna ve yönlendirme: Reklam filmleri, seçim konuşmaları, akıl veren bir dostun mektubu.
• Eğlendirme: Arkadaş ortamında anlatılan fıkra, izlenen komedi videosu.
• Tanıtma: Yeni bir telefonun özelliklerini anlatan sunum.
• Duygu ve düşünce paylaşımı: Sevdiklerine yazılan mesajlar, aile sohbetleri.

Bir iletişim eyleminde birden fazla amaç bir arada bulunabilir: Öğretmenin ders anlatımı hem bilgilendirir hem düşündürür, hatta ara ara eğlendirir de.

İletişim Bir Süreçtir ve Karşılıklı Etkileşim Gerektirir

İletişim, göndericiden alıcıya fırlatılan bir paket değildir; düşüncenin koda çevrilmesinden alıcının anlamlandırmasına uzanan kesintisiz bir akıştır. Bu akışta gönderici ve alıcı rolleri sabit değildir: Sınıfta konu anlatan öğretmen gönderici konumundayken, soru soran öğrenci onu alıcı yapar. Ögeler arasındaki bu döngünün ayrıntılarını İletişim süreci dersimizde bulabilirsiniz.

Karşılıklılığın en görünür kanıtı geri bildirimdir. Alıcının gülmesi, soru sorması, başını sallaması göndericiye mesajın ulaşıp ulaşmadığını bildirir; geri bildirimin türlerini ve işlevlerini Geri bildirim dersimizde ayrıca işledik. Radyo duyurusu ya da tabela gibi tek yönlü örneklerde iletişim niyeti vardır; ancak tepki alınamadığı için mesajın anlaşılıp anlaşılmadığı ölçülemez.

İletişim Çok Boyutludur: Yalnızca Sözcükler Değildir

İletişim hiçbir zaman tek katmanlı değildir. Sözcüklerle kurulan sözlü iletişim ile yazılı iletişim sürerken ses tonu, vurgu ve konuşma hızı; jest ve mimikler; duruş, el kol hareketleri ve göz teması da aynı anda mesaj üretir. “Ne güzel!” cümlesi içten bir tonla söylendiğinde iltifat, alaycı bir tonla söylendiğinde eleştiri olur. Sözsüz boyutun kurallarını Sözsüz iletişim dersimizde ayrıntısıyla inceledik.

Bu çok boyutluluk, söylenenle gösterilenin çeliştiği durumda belirleyicidir: Sınav sonucunu “geçtin” diyen birinin yüzündeki tereddüt, sözcüğü gölgeleyerek öğrenciyi kuşkuya düşürür. Genel kural şudur: Sözel ve sözsüz kanallar çatışırsa karşı taraf çoğunlukla sözsüz kanala güvenir.

Ortak Kod ve Bağlam: İletişim Neden Bazen Gerçekleşmez?

İletişim, tarafların ortak bir kod paylaşmasını zorunlu kılar. Aynı dili konuşmak tek başına yeterli değildir: Türkçeyi ana dili gibi bilen biri, ilk kez duyduğunda “boynuz kulağı geçer” deyiminin ne anlatmak istediğini kestiremeyebilir; çünkü ortak olan yalnızca sözcükler değil, anlama biçimleri de olmalıdır. Kültürel kodlar da önemlidir: Bazı toplumlarda başı yukarı aşağı sallamak “hayır”, sağa sola sallamak “evet” demektir; kod bilinmezse mesaj ters okunur.

Anlamı belirleyen bir başka özellik bağlamdır. “Kapı açık mı?” sorusu bir odada gerçekten merakla sorulmuş bir soru, kalabalık bir otobüste ise “pencereyi kapatır mısın” ricası olabilir. Ayrıca iletişim her ortamda aynı verimde işlemez: Çatallanan telefon hattı, kalabalığın uğultusu gibi etkenler mesajı bozar; bu tür bozulmaların adı ve türleri İletişimde gürültü dersinin konusudur.

İletişim Özellikleri Hakkında Sık Yapılan Hatalar

Sınav sorularında ve gündelik yorumlarda en çok aşağıdaki yanılgılara düşülür:

• “İletişim yalnızca konuşmaktır.” Yanlış. Yazı, işaret, ses tonu hatta sessizlik bile mesaj taşır; sözsüz boyut sözel boyuttan hiç geri kalmaz.
• “Mesaj gönderildiği anda iletişim tamamlanır.” Yanlış. Alıcı mesajı çözümleyip anlamına ulaşmadan iletişim gerçekleşmiş sayılmaz; gönderilip okunmayan bir mesaj, henüz hedefine varmamıştır.
• “Ortak dili bilmek iletişim için yeterlidir.” Yanlış. Ortak dil gerekli ama tek başına yeterli değildir; ortak kültürel kod ve bağlam bilgisi de gerekir.
• “Gönderici hep gönderici, alıcı hep alıcıdır.” Yanlış. Sağlıklı iletişimde roller sürekli değişir; taraflar dönüşümlü olarak iki işlevi de üstlenir.
• “Gereksiz sohbetler iletişim sayılmaz.” Yanlış. Gündelik sohbetler bile taraflar arasındaki bağı güçlendirme gibi önemli bir işlev görür.