Sözsüz iletişim

Bu derste iletişimin görünmeyen ama en güçlü katmanı olan sözsüz iletişimi baştan sona işliyoruz: tanımı, türleri, sözlü iletişimle farkları ve sık yapılan yanılgıları bol örnekle ele alıyoruz. İletişim alanındaki tüm konular için İletişim dersleri bölümümüze göz atabilirsin.

Sözsüz İletişim Nedir?

Sözsüz iletişim, kelime kullanmadan anlam aktaran tüm davranış ve ipuçlarına verilen addır. Bir kişinin duruşu, yüz ifadesi, göz teması, sesinin tonu, konuşma hızı, kendisine koyduğu mesafe, giyimi ve hatta sessizliği birer sözsüz mesajdır. Bazen sözlerimizle aynı anlamı taşır, bazen tam tersini anlatır: "İlgileniyorum" derken telefona bakmak, asıl mesajı zaten vermiştir. Sözlü iletişim kelimelerle kurulur; sözsüz iletişim ise bedenle, selle, mekânla ve zamanla kurulur.

Sözsüz İletişimin Türleri

Sözsüz mesajlar tek bir yoldan değil, aynı anda işleyen birden çok kanaldan iletilir. Başlıca kanallar şunlardır:

• Beden dili: El, kol ve baş hareketleri (jestler) ile vücut duruşu. Dik ve açık duruş kendine güven, kambur ve kapalı duruş isteksizlik göstergesi olabilir. Ayrıntı için Beden dili dersimize bakabilirsin.
• Yüz ifadeleri ve göz teması: Sevinç, şaşkınlık, öfke ve üzüntü gibi temel duygular yüzden okunur; bakışın yönü ve süresi de ayrı bir mesajdır. Konunun derinine inmek için Yüz ifadeleri ve Göz teması derslerimize göz at.
• Sesin nitelikleri: Ne söylendiğinden çok nasıl söylendiğiyle ilgilidir: tonlama, vurgu, hız, ses yüksekliği, duraklamalar, gülme ve iç çekiş. Aynı cümle, meraklı bir tonda da alaycı bir tonda da söylenebilir.
• Mekân ve mesafe: İnsanların birbirine ne kadar yaklaştığı anlam taşır. Şefin masasının arkasına yerleşmesi ile iki arkadaşın yan yana oturması farklı ilişki tanımlarıdır.
• Dış görünüş: Giyim, temizlik, saç ve aksesuar seçimi, kim olduğumuza dair karşı tarafa söz etmeden bilgi verir.
• Dokunma: Omza konan el, sıkı bir tokalaşma ya da sarılma; yakınlık, destek ve güç ilişkisi hakkında iletişim kurar.
• Zaman kullanımı ve sessizlik: Randevuya geç kalmak karşı tarafa "senin vaktin o kadar değerli değil" demenin bir biçimidir; bir soruya verilen uzun sessizlik de bir cevaptır.

Sözsüz İletişim Neden Önemlidir?

Psikolog Albert Mehrabian'ın ünlü çalışmasına göre, duygu ve tutum aktaran iletişimde etkinin yaklaşık %55'i beden dilinden, %38'i ses tonundan, yalnızca %7'si seçilen kelimelerden kaynaklanır. Bu oran yalnızca duygu içeren, sınırlı deney koşulları için geçerlidir; her mesaj için bir kural değildir. Yine de buradan önemli bir ders çıkar: kelimeler kolayca kontrol edilebilirken beden sinyallerinin bir bölümü farkında olmadan dışarı sızar. Bu yüzden söylediğimizle anlattığımızın tutarlı olması, güvenilir iletişimin anahtarıdır.

Günlük hayattan küçük bir örnek: Aynı "Tebrik ederim" sözü, el sıkışıp gözünün içine bakarak söylendiğinde içten; arkanı dönerek, monoton bir seste söylendiğinde soğuk bir nezaket olarak algılanır. Yani anlamı yalnızca kelime belirlemez; onu asıl belirleyen sözsüz katmandır.

Sözlü İletişimle Sözsüz İletişim Arasındaki Fark

• Yapı: Sözlü iletişim kelimeler ve dilbilgisi kurallarıyla örgütlenir; sözsüz iletişim sözdizimsiz ve akışkandır, cümle gibi parçalara ayrılmaz.
• Süreklilik: Sözler sustuğunda iletişim bitmez; sessiz kalan beden iletmeye devam eder. Sözsüz iletişim kesintisizdir.
• Kasıtlılık: Sözlü mesajlar çoğunlukla bilinçli kurulur; sözsüz sinyallerin önemli bölümü istemsizdir (kızaran yüz, kaçan göz, titreyen ses).
• Evrensellik: "Hayır" sözü, dilini bildiğimiz herkes tarafından aynı anlaşılır; göz kırpmak ya da mesafe koymak ise kültürden kültüre farklı anlamlar kazanabilir.
• Saklanabilirlik: Sözlü ve yazılı anlatım kayda geçirilip geri dönülebilir; sözsüz mesajlar anlıktır, sonradan tekrar izlenemez.

Sözlü tarafın ayrıntıları için Sözlü iletişim dersine bakabilirsin; sözsüz sinyallerin iki kişi arasındaki işleyişini ise Kişilerarası iletişim dersinde bulacaksın.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

1. Tek sinyalden sonuç çıkarmak: "Kollarını kavuşturmuş, bana kapalı." Elbette ortam soğuk olabilir ya da kişi yalnızca rahat ediyordur. Tek ipucu değil; yüz, ses ve duruş birlikte okunarak anlamlandırılır.
2. Beden dilini evrensel sanmak: Gülümseme gibi bazı ifadeler evrenselse de baş sallama, göz teması kurma ve mesafe koyma gibi pek çok sinyal kültüre göre değişir. Kimi kültürde doğrudan bakış saygı, başka bir kültürde meydan okuma sayılır.
3. %55-38-7 oranını her mesaja genelleştirmek: Bu oran yalnızca duygu ve tutum aktarımına ilişkin deneyler içindir; bir matematik sorusunun çözümünde etkinin %93'ünün bedenden geldiği ileri sürülemez.
4. Sözsüz sinyalleri yalnızca karşı tarafta aramak: Kendi sinyallerimiz de sürekli iletişim kurar. Dinliyormuş gibi görünürken telefona bakmak, karşımızdakine "konuşman benim için değersiz" mesajı verir.
5. Sözsüz iletişimi yalnızca yüz yüze konuşmayla sınırlamak: Mesajlardaki noktalama ve ünlemler, sesli notanın tonu gibi sözsüz katmanlar diğer kanallarda da vardır; bu kanalların tamamını Dijital iletişim dersimizde ayrıca ele aldık.