İletişimde alıcı

Bu derste iletişim sürecinin mesajın ulaştığı ucu olan alıcı kavramını baştan sona işliyoruz: alıcının görevleri, mesajı anlamasını etkileyen etkenler, alıcı türleri ve sık yapılan yanılgılar. Sürecin bütününde alıcının yerine görmek için İletişim süreci dersimize, alanın tamamı için İletişim dersleri bölümümüze bakabilirsin.

İletişimde Alıcı Nedir?

İletişimde alıcı, göndericinin hazırladığı mesajın bir kanal aracılığıyla ulaştığı ve bu mesajı çözümleyip anlamlandıran kişi ya da topluluktur. Alıcı sürecin “varış noktası”dır ama pasif bir durak değildir. Çünkü iletişim, bir anlamın paylaşılması demektir ve o anlam ancak alıcının zihninde, mesajın çözümlenmesiyle oluşur. Bu yüzden iletişimin gerçekleşip gerçekleşmediğine asıl karar veren taraf alıcıdır.

Somutlaştıralım: Öğretmen tahtada bir konuyu anlatırken öğretmen gönderici, anlattıkları mesaj, sesi ve tahta da kanaldır. Öğrenci anlatılanı dinleyip zihninde anlamlandırmadığında sürecin son halkası tamamlanmaz; ses duyulmuş ama iletişim kurulmamış olur. Telefonun ucundaki arkadaşının “Tamam, anladım” demesi de bu yüzden önemlidir: anlamın oluştuğunun işaretini verir.

Alıcının Görevleri Nelerdir?

Alıcı, iletişim süreci boyunca dört temel görev üstlenir:

• Çözümleme: Mesajın içindeki kodları — kelimeleri, yazıyı, jesti, simgeyi — bildiği koda çevirir. Gelen kısa mesajın harflerini kelimelere dönüştürmek de bu görevdir.
• Yorumlama: Çözdüğü veriyi kendi bilgi, deneyim ve beklentileriyle eşleştirip anlam üretir. “Akşam gelirim” sözünü biri “saat yedide” diye yorumlarken diğeri “gece yarısına doğru” diye anlayabilir.
• Değerlendirme: Mesajın güvenilir olup olmadığına, amacına ve bağlamına karar verir. Aldığı haberi başka kaynakla karşılaştırmak değerlendirme görevinin ta kendisidir.
• Geri bildirim verme: Anladığını, onayladığını ya da anlamadığını tepki olarak göndericiye yollar. Alıcı bu anda geri bildirimin göndericisi durumuna geçer; ayrıntı için Geri bildirim dersine bakabilirsin.

Alıcıyı Etkileyen Faktörler

Aynı mesaj farklı kişilerde farklı anlamlar üretir; çünkü alıcı mesajı kendi süzgecinden geçirir. Bu süzgeci oluşturan başlıca etkenler şunlardır:

• Bilgi ve deneyim birikimi: Konuyu bilen bir alıcı, bilmeyen bir alıcının göremediği anlamı mesajdan çıkarır. Hasta, doktorun kullandığı tıbbi terimleri hasta yakınından farklı yorumlar.
• Dil ve kod bilgisi: Mesajın kodunu bilmeyen alıcı mesajı çözemez; yabancı dilde söylenen bir cümle onun için anlamsız bir sestir.
• İlgi, beklenti ve tutum: Alıcı genellikle duymak istediğini duymaya yatkındır; göndericiye karşı önyargılıysa mesajı olumsuz biçimde yorumlar.
• Dikkat ve algı durumu: Dikkati dağılmış bir alıcı mesajın bir kısmını kaçırır ve eksik veriyle anlam üretir.
• Duygusal ve fiziksel durum: Yorgun, öfkeli ya da aceleci bir alıcı, sakin bir alıcının fark edeceği ayrıntıları gözden kaçırır.
• Kültürel çevre: Jest, mizah ve hitap biçimleri kültüre göre anlam değiştirir; bir kültürde kibarlık sayılan davranış başka bir kültürde ters karşılanabilir.

Alıcı Türleri

Alıcı, mesajın amacına ve kapsamına göre türleri ayrılır:

• Hedef alıcı: Mesajın doğrudan kendisine yönelik olduğu alıcıdır; mesajın hitabı onadır. Sınıfa okunan yurt gezisi duyurusu ya da size gelen e-posta, hedef alıcıya yöneliktir.
• İstem dışı (yan) alıcı: Mesaj kendisine yöneltilmemiş olsa da mesaja ulaşan ve onu çözen kişidir. Yan masadaki konuşmayı duyup dinleyen kişi, radyodan kampanya duyurusunu tesadüfen duyan yolcu böyledir.
• Tekil alıcı: Bire bir iletişimde tek kişiye yönelir; arkadaşınla karşılıklı sohbet, öğretmenin tek öğrenciye yönelttiği soru buna örnektir.
• Kitle (çoklu alıcı): Televizyon haberi, gazete ya da sosyal medya gönderisi gibi kitlesel iletişimde çok sayıda ve farklı özellikteki alıcı aynı mesajı alır. Kitledeki her birey mesajı kendi süzgeciyle farklı biçimde yorumlayabilir.

Alıcı ile Gönderici Arasındaki Fark

İki rol birbirinin karşıtıdır ama sürekli yer değiştirir; karşılıklı konuşmada taraflar sırayla gönderici ve alıcı konumuna geçer:

• Gönderici amacı belirler ve mesajı kodlar; alıcı mesajı çözer ve anlamlandırır.
• Süreç göndericide “anlatma” ile başlar, alıcıda “anlama” ile tamamlanır.
• Gönderici mesajın netliğinden, alıcı ise mesajı doğru kodla ve uygun koşullarda çözümlemeden sorumludur.
• Alıcı geri bildirim verdiğinde gönderici olur; gönderici karşı yanıtı aldığında alıcıya döner.

Gönderici tarafının ayrıntısını İletişimde gönderici, mesajın yapısını İletişimde mesaj ve taşıyıcı halkanın işleyişini İletişimde kanal derslerinde ayrıca işliyoruz.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• “Alıcı pasif bir varlıktır.” En yaygın yanılgı budur. Alıcı mesajı yalnızca “almaz”; çözer, yorumlar, süzer ve tepki verir. Aynı haberi izleyen iki kişinin farklı sonuçlar çıkarması, alıcının bu etkin yorumlama gücünden kaynaklanır.
• “Mesajı alan herkes alıcıdır.” İletişim sürecinin alıcısı, mesajı çözebilen ve anlamlandıran taraftır. Kodunu bilmeyen biri mesajı duyar ama alıcı işlevini göremez; eline aldığı yabancı dildeki mektup için “alıcı” olmaktan çok “iletiyi tutan kişi”dir.
• “Alıcı mesajı her zaman göndericinin kastettiği gibi anlar.” Kod uyumsuzluğu, önyargı ve dikkat eksikliği mesajın anlamını kaydırır. Bu kayma iletişimde gürültü olarak adlandırılır; ayrıntı için İletişimde gürültü dersine göz at.
• “Alıcı her zaman tek bir kişidir.” Alıcı birey olabileceği gibi sınıf, kalabalık, okur kitlesi ya da toplumsal kesim gibi bir topluluk da olabilir.