Geri bildirim

Bu derste iletişim sürecini tamamlayan halka olan geri bildirimi sıfırdan işliyoruz: tanımından türlerine, etkili dönüt verme kurallarından sık yapılan hatalara kadar her başlığı bol örnekle ele alıyoruz. Konunun bütünü için İletişim dersleri sayfamızdaki ünite içi derslere de göz atabilirsin.

Geri Bildirim Nedir?

Geri bildirim, alıcının aldığı mesaja verdiği yanıt ve tepkidir; göndericiye "mesajım anlaşıldı mı, doğru mu algılandı?" sorusunun cevabını bildiren dönüttür. İletişimi tek yönlü bir duyurudan çift yönlü bir döngüye çeviren halka geri bildirimdir: dönüt olmadan gönderici, söylediğinin anlaşılıp anlaşılmadığını asla bilemez.

Somut bir örnekle düşünelim. Öğretmen sınıfa "ödevlerinizi yarın sabah teslim edin" der; bir öğrenci "öğleden sonra mı, sabah mı?" diye sorar. İşte bu soru bir geri bildirimdir ve öğretmene talimatın herkes tarafından tam anlaşılmadığını gösterir; öğretmen de açıklamayı netleştirir. Aynı mantıkla dinleyicinin başını sallaması, okurun yazıya yorum yapması, izleyicinin sahneyi alkışlaması, müşterinin ürünü iade etmesi de birer geri bildirimdir.

Geri Bildirimin İletişim Sürecindeki Yeri

İletişim süreci dersinde de işlendiği gibi gönderici mesajı kodlar, bir kanal aracılığıyla alıcıya ulaştırır ve alıcı mesajı çözer. Geri bildirim bu zincirin son basamağıdır ve süreci başa sarar: dönüt verirken eski alıcı artık gönderici konumuna geçer. İletişimin canlı ve karşılıklı olmasını sağlayan işte bu rol değişimidir; döngü kapandıkça anlaşma derinleşir.

Geri bildirimin ikinci kritik işlevi, iletişimi bozan engelleri görünür kılmasıdır. İletişimde gürültü dersinde gördüğümüz fiziksel ve anlamsal bozulmalar, çoğu zaman ancak karşı tarafın tepkisi sayesinde fark edilir; gönderici de mesajını düzeltme fırsatı bulur. Alıcının mesajı nasıl karşıladığını ve onu neyin etkilediğini görmek istersen İletişimde alıcı dersine de bakabilirsin.

Geri Bildirim Türleri

Geri bildirimleri içeriğine göre üç grupta inceleyebiliriz:

• Olumlu geri bildirim: Beğenilen davranışı belirtip teşvik eden dönüttür: "Sunumun çok akıcıydı, örnekler çok yerindeydi."
• Olumsuz (düzeltici) geri bildirim: Eksik ve hatalı yönleri gösteren dönüttür; amacı kırmak değil geliştirmektir: "Rakamları tabloya dökersen anlatımın daha da inandırıcı olur."
• Nötr (bilgilendirici) geri bildirim: Övgü ya da eleştiri taşımayan, yalnızca durumu bildiren dönüttür: "Sunumun on dakika sürdü.", "Kaydımı aldım."

İfade biçimine göre ayrım da önemlidir. "Çok güzel anlattın, emeğine sağlık" demek sözlü iletişim yoluyla verilen bir geri bildirimdir; sunum bitince alkışlamak, şaşırdığını belli etmek ya da sıkıldığını gösteren bir yüz ifadesi ise sözsüz iletişim kapsamına girer. Zamanlama açısından dönüt ya anlıktır (sohbet sırasındaki "anladım", "hı hı" sesleri) ya da gecikmiş (haftalar sonra gelen değerlendirme raporu). İkisi de geçerlidir; ama anlık dönüt, hatayı daha sıcakken düzeltme imkânı verdiği için genellikle daha etkilidir.

Etkili Geri Bildirim Verme Kuralları

Dönüt vermek, mesaj göndermek kadar özen ister; kaba bir eleştiri ile öğretici bir dönüt arasındaki fark genellikle şu kurallarda gizlidir:

1. Kişiye değil davranışa yönel: "Sen çok dağınıksın" yerine "Raporun son teslim tarihinden bir gün sonra elimde oldu" de.
2. Somut olaydan konuş: "Hep", "asla", "hiç" gibi genelleme sözcükleri yerine tek tek olayları an.
3. Zamanında ver: Anlaşılmayan bir anlatımın ardından hemen dönüt istemek, aylar sonraya bırakmaktan çok daha etkilidir.
4. Ben dilini kullan: "Sen bunu bilerek yapıyorsun" yerine "Bu sözü duyduğumda kendimi dışlanmış hissettim" de.
5. Çıkış yolu öner: Yalnızca "bu yanlış" demek yetmez; nasıl düzeltilebileceğine dair uygulanabilir bir fikir ekle.
6. Dengeyi koru: Başarıyı da görüp belirt; yalnızca eleştiri içeren dönüt kabul görmez, yalnızca övgü içeren dönüt ise geliştirmez.

Geri bildirimi almak da bir beceridir

Döngünün diğer ucu da en az verme kadar önemlidir. Dönüt dinlerken savunmaya geçmeden sonuna kadar dinlemek, anlaşılmayan yeri soru sorarak netleştirmek ve eleştirinin kişisel olmayan kısmına odaklanmak gerekir. Sana geri bildirim veren kişi, seninle iletişim kurmaya çalışıyor demektir; bu çabayı reddetmek, iletişimi tamamen koparmak anlamına gelir.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• Geri bildirimi eleştiriyle karıştırmak: Eleştiri genellikle kişiyi yargılar; geri bildirim ise davranışı değerlendirip gelişime kapı açar. İkisi aynı şey değildir.
• "Olumsuz geri bildirim kötüdür" sanmak: Yerinde verilmiş düzeltici dönüt, gelişimin en güçlü iticisidir; hiç eleştiri almamak, gerçeğinden uzak bir değerlendirme içinde olmak demektir.
• Dönütün yalnızca sözcüklerle verildiğini düşünmek: Derste esnemek, yorgun bir bakış ya da coşkuyla atılan bir alkış da son derece net birer geri bildirimdir.
• Anlamadığı halde susmak: "Anladım" deyip geçmek, karşı tarafa yanlış bilgi vermektir; soru sormak geri bildirimin en doğal biçimidir.
• Karşılaştırma ile kırmak: "Ali bile yapmış" gibi dönütler gelişimi değil, rekabeti ve kırgınlığı büyütür.
• Alıcıyı hesaba katmamak: Öğrenciye, müşteriye ve yakın arkadaşına aynı tonda dönüt vermek çoğu zaman işe yaramaz; mesajın muhatabını tanımak şarttır.