Felsefe nasıl yapılır?

Bu derste “felsefe nasıl yapılır?” sorusunu baştan sona yanıtlıyoruz: felsefe yapmanın ön koşullarını, adım adım yöntemini, düşünce deneylerini ve en sık yapılan hataları somut örneklerle ele alıyoruz. Felsefenin tanımını ve kendine özgü yerini henüz görmediysen önce Felsefe nedir? dersine göz atmanı öneririz; ünitenin tamamı içinse Felsefe dersleri sayfamıza bakabilirsin.

Felsefe Yapmak Ne Demektir?

Felsefe yapmak, filozofların görüşlerini ezberlemek değil, belirli bir yöntemle düşünmeyi öğrenmektir. Bir düşünürün sistemi hakkında bilgi sahibi olmak felsefe yapmanın hazırlık aşamasıdır; asıl felsefi etkinlik, o görüşü sorguladığında, kendi sorunu kurduğunda ve gerekçeli bir yanıt aradığında başlar. Bu yüzden “Felsefe nasıl yapılır?” sorusu, “Hangi kitabı okumalıyım?” sorusundan çok “Hangi düşünme alışkanlıklarını kazanmalıyım?” sorusuna yanıt arar. Hiçbir kitap yazmadığı hâlde diyalogu bir yöntem hâline getiren Sokrates'in felsefe tarihinin merkezinde yer alması da bundandır: O, felsefenin içeriğinden çok biçimini öğretmiştir.

Felsefe Yapmanın Ön Koşulları

Bir sorunu felsefi biçimde ele alabilmek için önce belirli bir zihinsel tutum gerekir. Başlıcaları şunlardır:

• Merak: Felsefe, cevabı verilmiş gibi görünen sorulardan yola çıkar; meraksız soru sormak zordur. Merakın felsefedeki rolünü Felsefe ve merak dersinde ayrıca işledik.
• Sorgulama: Her iddia bir soruya dönüştürülür; “herkes böyle söylüyor” ifadesi, “peki doğru mu?” sorusunun önünü kesemez. Konunun tamamı için Felsefe ve sorgulama dersine bakabilirsin.
• Düşünce özgürlüğü: Baskı ya da korku altında görüşünü açıkça ortaya koyamayan biri, düşüncesini savunup eleştiriye de açamaz; felsefe özgür bir ortamda yapılır.
• Şüphecilik: Doğru sandığımız her yargıyı bir kez daha sınamak ister. Bu, her şeyi kökten reddetmek değil, doğrulamaya açıklıktır.
• Sabır ve sistemlilik: Felsefi sorunlar tek paragrafta çözülmez; kavramlar tanımlanır, gerekçeler sıralanır, karşı görüşler ciddiye alınır.

Felsefe Yapmanın Yolları: Adım Adım

Felsefi düşünce genellikle dört adımda ilerler. Örnek olarak “Adalet nedir?” sorusunu izleyelim:

1. Soruyu kurmak: Tek bir olaydan soyutlanarak genel bir soru belirlenir. “Bu karar adil mi?” sorusu belirli bir olayı sorar; “Adalet nedir?” sorusu ise kavramın kendisini sorar.
2. Kavramları analiz etmek: Adalet eşitlik mi, hakkaniyet mi, yasalara uygunluk mu? Kavram netleşmeden yanıt aranırsa taraflar aslında farklı şeyleri tartışıyor demektir.
3. Argüman kurmak: “Adalet, benzer durumda olanlara benzer muameleyi gerektirir” gibi bir önerme ortaya atılır ve gerekçeleri sıralanır. Bir iddiayı destekleyen gerekçe zincirine argüman denir.
4. Eleştirmek ve karşı görüşleri dinlemek: Argümanın zayıf noktası aranır: “İki kişiye aynı cezayı vermek adil midir, durumları farklıysa farklı ceza mı gerekir?” Karşı örneklerle önerme sınanır; dayanamayan önerme gözden geçirilir.

Bu döngü tek turda bitmez; eleştiriye dayanan önerme güçlenir, dayanamayan değiştirilir. Felsefi düşüncenin bu eleştirel ve gerekçeli niteliğini Felsefi düşüncenin özellikleri dersinde ayrıntılarıyla bulabilirsin.

Sokrates yöntemi: soru ve yanıtla ilerlemek

Felsefe yapmanın en eski yollarından biri karşılıklı diyalogdur. Sokrates, karşısındaki kişiye kısa ve net sorular sorar; kişi kendi yanıtlarındaki çelişkiyi kendisi fark eder. Ebe olan annesine atfen bu yönteme mayeutik (doğurtma) yöntemi der: Fikir zihinde zaten vardır, sorular onu doğurtur. Karşılıklı konuşmayla düşünceyi olgunlaştıran bu yol, diyalektik olarak da bilinir.

Kavram Analizi ve Düşünce Deneyleri

Felsefi yöntemin iki güçlü aracı daha vardır. Birincisi kavram analizi: Günlük hayatta herkesin bildiğini sandığı kavramlar — zaman, özgürlük, bilgi, güzellik — felsefede çözümlenir. “Saat kaç?” sorusu saate işaret eder; “Zaman nedir?” sorusu ise kavramın kendisini analiz eder. Augustinus'un da dile getirdiği gibi, kimse sormazsa zamanı biliriz gibi yaparız; tanımlamak istediğimizde ise zorlanırız. İşte kavram analizi, bu zorlanmayı üretken bir soruna dönüştürür.

İkincisi düşünce deneyi: Laboratuvarda kurulamayacak durumların zihinde tasarlanmasıdır. Platon'un mağara alegorisinde, doğduğundan beri zincirli tutulan kişilerin yalnızca duvardaki gölgeleri gördüğü tasarlanır; gölgeleri gerçek sanan biri özgürleştiğinde gerçeği nasıl ayırt eder? Bir başka klasik örnek Theseus'un gemisidir: Tahtaları tek tek değiştirilen gemi, hâlâ “aynı gemi” midir? Bu deney, özdeşlik ve değişim sorununu sınar. Görüldüğü gibi düşünce deneyi, felsefi soruya güvenli bir test ortamı sağlar.

Felsefe Yaparken Sık Yapılan Hatalar

Yeni başlayanların en sık düştüğü yanılgılar şunlardır:

• Görüş bildirmeyi felsefe yapmak sanmak: “Bence herkes iyi insandır” bir görüş olabilir; gerekçesi, kavram tanımı ve karşı görüşlerin tartışması yoksa henüz felsefi bir önerme değildir.
• Otoriteye sığınmak: “Ünlü bir filozof böyle söylemiştir” demek, o görüşü gerekçelendirmek anlamına gelmez; filozofun düşüncesi de tartışmaya açıktır.
• Duygusal ve önyargılı tartışmak: Amacı tartışmayı kazanmak olan bir sohbetle, amacı doğruya yaklaşmak olan sorgulama birbirine karıştırılmamalıdır.
• Kavramları tanımsız kullanmak: Aynı tartışmada “özgürlük” sözcüğü bir kez hakkı, bir kez de keyfiliği ifade ediyorsa, taraflar aslında farklı konularda konuşuyor demektir.
• Felsefe tarihini ezberlemekle yetinmek: Düşünürleri tanımak bilgi edinmektir, felsefe yapmak değil; ikisi birbirini tamamlar ama biri ötekisinin yerine geçmez. Felsefenin genel niteliklerine bakmak istersen Felsefenin özellikleri dersine göz atabilirsin.

Küçük Bir Uygulama: Yöntemi Tek Soruda Kullanalım

“Bilgisayar oyunu sanat mıdır?” sorusunda dört adımı birlikte uygulayalım: Önce kavramlar netleştirilir (sanat nedir, hangi ölçütle sanat denir?); sonra bir önerme kurulur (“Sanatı estetik deneyim uyandıran yapıt olarak tanımlarsak, oyunlar da sanattır”); gerekçeler sıralanır (oyunlar müzik, görsel tasarım ve anlatıyı birleştirir); en son karşı örnek aranır (“Estetik deneyim uyandıran her nesne sanat mı sayılır?”). Buradan çıkan sonuç, oyunun sanat sayılıp sayılmayacağı kadar önemli değildir; önemli olan izlenen yöntemdir.

Özetle felsefe yapmak için bir sorun seç, kavramları netleştir, gerekçeli bir önerme kur, karşı görüşleri ciddiye al, gerekiyorsa önermeni düzelt. Bu alışkanlık sınav sorularının ötesinde günlük düşünceni de biçimlendirir; bunu Felsefenin günlük hayattaki yeri dersinde görebilirsin. Akıl yürütmenin biçimlerini daha sistematik öğrenmek istersen Mantık kategorimizdeki dersler iyi bir devam noktasıdır.