Etik ikilemler

Bu derste ahlak felsefesinin en canlı tartışma alanlarından biri olan etik ikilemleri baştan sona işliyoruz: bir durumun neden ikilem sayıldığını, ikilem türlerini, klasik örnekleri ve farklı etik kuramların ikilemlere bakışını somut örneklerle inceliyoruz. Konuyu büyük resmin içine yerleştirmek istersen Felsefe dersleri sayfasındaki diğer başlıklara da göz atabilirsin.

Etik İkilem Nedir?

Etik (ahlakî) ikilem, bir kişinin bağlı olduğu en az iki ahlakî ilkenin aynı anda çatıştığı ve hangi seçeneği seçerse seçsin önemli bir değerden vazgeçmek zorunda kaldığı durumdur. Sorun burada iyi ile kötü arasında seçim yapmak değildir; iki iyi, iki ödev ya da iki değerden hangisinin öncelikli olduğuna karar vermektir. Bu yüzden ikilemler ahlak felsefesinin en zor ve en öğretici alanlarından biridir: her seçimin bir ahlakî bedeli vardır.

İkilemler, iyi ile kötünün net biçimde ayrıştığı durumlarda değil, değerlerin yarıştığı gri alanlarda doğar. Kavramların felsefi arka planı için Ahlak nedir?, değerlerin çatışması için İyi ve kötü ve Doğru ve yanlış derslerimize bakabilirsin; burada doğrudan ikilemlere odaklanacağız.

Etik İkilemin Belirleyici Özellikleri

Her zor karar bir etik ikilem değildir. Bir durumun etik ikilem sayılması için genellikle şu üç koşulun birlikte gerçekleşmesi beklenir:

• Seçim yapmak zorunludur: Kişi kayıtsız kalarak sorunun dışına çıkamaz; hiçbir şey yapmamak da bir tercihtir ve ahlakî bir sonuç doğurur.
• Birden fazla gerçek seçenek vardır: Karar vericinin elinde tek bir yol yoktur; en az iki eylem olanaklıdır.
• Her seçenek bir ahlakî ilkeyi ihlal eder: Hangi yol seçilirse seçilsin, kişinin bağlı olduğu bir değer zarar görür. İkilemi ikilem yapan koşul budur.

Etik ikilem ile pratik sorun arasındaki fark

Seçimi zaman, para ya da teknik imkân gibi ahlakla ilgisi olmayan bir engel zorlaştırıyorsa sorun pratik bir sorundur; hangi seçeneğin daha verimli olduğuna pratik ölçütlerle karar verilir. Örneğin iki buluşma saatini çakıştırmış bir öğrencinin hangisine gideceğine karar vermesi pratik bir sorundur. Oysa yalan söyleyerek birinin hayatını kurtarmak zorunda kalan bir kişi ahlakî bir ikilem içindedir; çünkü dürüstlük ilkesi ile can koruma ödevi çatışmaktadır ve hangisi seçilirse seçilsin bir ilke zedelenir.

Etik İkilem Türleri

Felsefe literatüründe ikilemler birkaç ölçüte göre sınıflandırılır. Bu ayrımlar, bir ikilemi doğru tanımlamak ve tartışmak için yol göstericidir:

• Gerçek ikilem ile görünürdeki (epistemik) ikilem: Gerçek ikilemde iki ödev de gerçekten aynı anda bağlayıcıdır; görünürdeki ikilemde kişi yalnızca bilgisi yetersiz olduğu için hangi ödevin öncelikli olduğunu bilemez. Ek bilgi, ikilemi çözebilir ya da var olmadığını gösterebilir.
• Kişinin kendisine yüklediği ikilem ile dışarıdan gelen ikilem: Öz-yüklenen ikilem kişinin kendi kararlarıyla girdiği çıkmazdır (çelişen sözler vermiş olmak); dışarıdan gelen ikilem ise iradesi dışında kurulan koşullardan doğar (afet sonrası kısıtlı imkânla seçim yapmak zorunda kalan yardım ekibi).
• Yasak ikilemi ile zorunluluk ikilemi: Yasak ikileminde her seçenek yasak olan bir şeyi gerektirir (birine zarar vermek kaçınılmazdır); zorunluluk ikileminde her seçenek yapılmakla yükümlü olunan bir şeyi gerektirir ve kişi hangi ödevi önceye alacağına karar vermek zorundadır.

Klasik Etik İkilem Örnekleri

Aşağıdaki örnekler hem sınavlarda hem felsefe tartışmalarında en sık karşımıza çıkanlardır. Okurken her örnekte çatışan iki ilkeyi belirlemeye çalış.

Tramvay problemi

Filozof Philippa Foot'un 1967'de önerdiği düşünce deneyinde, kontrolsüz ilerleyen bir tramvay ana raydaki beş işçiyi ezecektir; kolu çekersen tramvay, üzerinde yalnızca bir işçi bulunan yan raya sapar. Kolu çekmek bir kişinin ölümüne bilerek yol açmak, çekmemek ise beş kişinin ölümünü seyretmek demektir. İkilem, en çok iyiyi sağlama çabasıyla zarar vermeme ilkesi arasındaki gerilimi görünür kılar.

Heinz ikilemi

Lawrence Kohlberg'in ahlak gelişimi araştırmalarında kullandığı örnekte Heinz'in karısı ölümcül bir hastalıktadır; ilacı bulur ama parası yetmez ve eczacı fiyat indirmeyi reddeder. Seçenekler, ilacı çalmak (mülkiyet ve yasaya aykırı) ya da sevdikçisinin ölümünü seyretmek (hayatı koruma ödevini ihlal) arasındadır. Kohlberg bu örneği asıl olarak gerekçeleri incelemek için kullanır: Soru yalnızca ne seçildiği değil, hangi düşünceyle gerekçelendirildiğidir.

Doktorun sırrı

Bir psikiyatri hastası, tedavi sırasında belirli bir kişiye zarar vereceğini açıkça söylemiştir. Doktor hem hastasıyla kurduğu güvene ve sır saklama yükümlülüğüne hem de olası bir kurbanı koruma ödevine aynı anda bağlıdır. Mahremiyet ile kamu güvenliği arasındaki bu gerilim, gerçek hayatta meslek etiği kurallarının şekillenmesinde belirleyici olmuştur.

Etik Kuramlar İkilemde Ne Der?

Aynı ikilem, hangi etik kuramdan bakıldığına göre farklı değerlendirilir. Karşılaştırma, kuramları birbirinden ayıran temel çizgileri de gösterir:

• Faydacılık: Doğru eylem, en fazla faydayı ya da en az zararı üreten seçenektir. Tramvay probleminde kolu çekmek savunulur; çünkü beş can, bir candan büyük faydadır. Kuramın ayrıntısı için Faydacılık dersine bakabilirsin.
• Ödev ahlakı (Kant): Eylemin ahlakîliği sonuçtan değil, yerine getirilen ödevden gelir; yalan, iyi bir sonuç için bile söylenemez. Ayrıntı için Kant'ın ahlak anlayışı ve Ödev ahlakı derslerine göz at.
• Erdem etiği: Soru hangi eylemin doğrusu değil, erdemli bir insanın bu durumda nasıl davranacağıdır; karar adalet, cesaret ve merhamet gibi karakter erdemleriyle tutarlı olmalıdır. Ayrıntı için Aristoteles'in erdem etiği dersine bakabilirsin.

Bu yaklaşımların ortak dersi şudur: İkilemde karar verirken yalnızca sonucu ya da yalnızca kuralı değil, ikisini birlikte tartmak gerekir. Ayrıca her seçimin bir bedeli olduğu için, seçimi yapan kişi kararının sorumluluğunu da üstlenir; bu ilişkinin felsefi temeli için Özgürlük ve sorumluluk dersine bakabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Etik ikilemler üzerinde çalışırken en sık düşülen yanılgılar şunlardır:

• Her zor kararı etik ikilem saymak: Karar zor ama seçeneklerden biri açıkça yanlışsa ortada ikilem yoktur. Gerçek ikilemde her iki seçenek de savunulabilir bir ilkeye dayanır.
• İkilem zor diye her şeyi meşru görmek: İkilemin zorluğu, tüm seçeneklerin eşdeğer olduğu anlamına gelmez. Karar vermek, gerekçeyi kurmayı ve sorumluluğunu üstlenmeyi gerektirir; gerekçesiz seçim felsefenin kabul etmediği bir davranıştır.
• İkilemlerin akılla çözülemeyeceğini düşünmek: Her ikilem herkesi tam anlamıyla tatmin eden bir çözüme kavuşmasa da etik kuramlar, kararları savunulabilir ve eleştirilebilir kılan ortak bir tartışma dili sunar.
• Yalnızca sonuca ya da yalnızca kurala bakmak: Hesabı tek başına yeterli sayan da kuralı tek başına yeterli sayan da ikilemin bir tarafını görmezden gelir; güçlü bir değerlendirme ikisini birlikte tartar.
• Düşünce deneylerini gereksiz bulmak: Tramvay problemi gibi kurgular gerçekliğe uymayan ayrıntılar taşısa da, hangi değerlerin gerçekte çatıştığını soyutlayarak görünür kılar. Bu yüzden etik ve meslek etiği eğitimlerinde yaygın biçimde kullanılır.