Faydacılık

Bu derste ahlak felsefesinin en etkili kuramlarından biri olan faydacılığı baştan sona işliyoruz: en büyük mutluluk ilkesi, Bentham ile Mill arasındaki fark, kuramın iki türü ve sık yapılan hatalar. Faydacılığın özünü tek cümleyle vermek gerekirse, bir eylemin iyi ya da kötü olduğu niyetinden değil, ürettiği sonuçlardan anlaşılır. Diğer etik konuları Felsefe dersleri sayfasından izleyebilirsiniz.

Faydacılık Nedir?

Faydacılık, bir eylemin ahlaki doğruluğunu sonuçlarına göre değerlendiren ahlak kuramıdır. Bu yönüyle “sonuççu” bir kuram olarak adlandırılır: doğru olan eylem, verilen koşullarda en iyi sonucu üreten eylemdir. Kuramın klasik temsilcileri İngiliz düşünürler Jeremy Bentham (1748–1832) ve John Stuart Mill (1806–1873)'tür. Onlara göre iyi, haz ve mutluluk; kötü ise acı ve mutsuzluktur. İyi ile kötünün ahlaktaki yerini İyi ve kötü dersinde işledik.

Bu tanım pratik bir soruya cevap verir: “Elimde birkaç seçenek varken hangisini yapmalıyım?” Faydacının cevabı şudur: Etkilenen herkes için toplam mutluluğu en çok artıran seçeneği. Örneğin kütüphanede yüksek sesle konuşan bir öğrenciyi niyetinden değil sonucundan yargılarız: Otuz kişinin çalışmasını bozmak toplam faydayı azalttığı için o davranış yanlıştır.

En Büyük Mutluluk İlkesi

Faydacılığın temel ilkesi, “en fazla sayıda kişi için en büyük mutluluk” ilkesidir. Doğru eylem, alternatiflerine göre mutluluk fazlasını (haz eksi acı) en büyük kılan eylemdir. İlkenin üç bileşenini ayırt etmek konuyu kavratır:

• Fayda: Kuramdaki fayda, günlük dildeki “işe yarama” ya da maddi kazanç değildir; haz, mutluluk ve iyilik hâli demektir.
• Evrensellik: Hesap yalnızca sizin mutluluğunuzu değil, eylemden etkilenen herkesin mutluluğunu kapsar. Bu yüzden faydacılık bencil bir kuram değildir.
• Karşılaştırma: Doğruluk, seçenekler arasındaki karşılaştırmanın sonucudur: İkinci en iyi seçenek de mutluluk üretiyor olsa bile doğru olan yalnızca en çok üretendir.

Mutluluk kavramının ahlaktaki yerine Mutluluk dersinde değindik; faydacılıkta mutluluk tüm ahlaki değerlendirmelerin tek ölçüsüdür.

Bentham ile Mill'in Faydacılık Anlayışı

İki kurucu isim aynı ilkeyi savunur; ama hazlara yaklaşımları farklıdır ve bu fark, sınavların en sevdiği ayrımdır.

Jeremy Bentham: Haz Miktarı ve Mutluluk Hesabı

Bentham'a göre doğa, insanı haz ve acı adlı iki egemen efendinin buyruğu altına sokmuştur. Hazları tek bir ölçüyle, yani miktarla değerlendirir: Bir haz ne kadar yoğun, uzun, kesin ve çok kişiye ulaşıyorsa o kadar değerlidir. Bu hesabı sistematikleştiren tabloya mutluluk hesabı (felicific calculus) denir; başlıca ölçütleri şunlardır:

• Yoğunluk: Haz ne kadar güçlüyse değeri o kadar yüksektir.
• Süre: Uzun süren haz, kısa süren hazdan üstündür.
• Kesinlik ve yakınlık: Gerçekleşmesi emin olan ve yakında yaşanacak haz daha değerlidir.
• Verimlilik ve saflık: Yeni hazlar doğuran, acıyla karışmayan haz tercih edilir.
• Kapsam: Hazdan yararlanan kişi sayısı arttıkça eylemin değeri artar.

John Stuart Mill: Hazların Niteliği

Mill, hazlar arasındaki nitel farkını savunarak kuramı Bentham'dan ayırır. Ona göre entelektüel, estetik ve ahlaki hazlar (üstün hazlar), bedensel hazlardan (alt hazlar) nitelik olarak daha değerlidir. Ünlü sözü bu düşünceyi özetler: “Bilge olup mutsuz olmak, ahmak olup mutlu olmaktan daha iyidir.” Mill ayrıca başkasına zarar vermeyen davranışlara müdahale edilemeyeceğini söyleyen zarar ilkesiyle tanınır; bunu Özgürlük ve sorumluluk dersinde işledik.

Eylem Faydacılığı ve Kural Faydacılığı

Faydacılık tek bir kuram değil, aynı ilkeyi paylaşan bir kuram ailesidir. En yaygın iki türü şunlardır:

• Eylem faydacılığı: Her eylem tek tek değerlendirilir. Bir eylem, o somut durumda en iyi sonucu üretiyorsa doğrudur; kuraldan istisna göstermekten çekinilmez.
• Kural faydacılığı: Değerlendirme kurallara yapılır: “Yalan söylememek” kuralı genelde en çok mutluluğu üretiyorsa, istisnai durumda bireysel faydası görünse bile kurala uyulur; herkesin dilediği an yalan söylemesi güveni yıkar ve toplam mutluluğu düşürür.

Farkı bir örnekle netleştirelim: Durumu umutsuz bir hastaya “iyileşeceksin” denebilir mi? Eylem faydacısı umudun tedaviye katkısını hesaplar; kural faydacısı, “Hekim dürüst olmalı” kuralının uzun vadede güveni ve toplam mutluluğu koruduğunu hatırlatır. İki yanıt da aynı ilkeye dayanır; yalnızca hesabın birimi farklıdır: eylem mi, kural mı?

Faydacılık ile Ödev Ahlakı Arasındaki Fark

Faydacılık ile ödev ahlakı, ahlak felsefesinin iki karşıt kutbunu oluşturur. Kant'a göre bir eylemin ahlaki değeri sonucundan değil, iyi niyetten ve evrensel yasaya dönüşebilen kurala uygunluğundan gelir. İki kuramı yan yana koyarsak:

• Ölçüt: Faydacılıkta sonuç; ödev ahlakında niyet ve görev belirleyicidir.
• İyi kavramı: Faydacılık için iyi, mutluluktur; ödev ahlakı için iyi, iyi niyetle görev gereği yapılan eylemdir.
• Yalan örneği: Faydacılık, faydalı olacaksa yalanı savunabilir; Kant ise yalanı her koşulda reddeder, çünkü evrensel yasa hâline geldiğinde güveni ve kendini yok eder.
• Temsilciler: Faydacılıkta Bentham ve Mill; ödev ahlakında Kant.

Faydacılığın sonuççuluğu onu, karaktere odaklanan erdem etiğinden de ayırır: Aristoteles'in erdem etiği “Ne yapmalıyım?” yerine “Nasıl bir insan olmalıyım?” sorusunu sorar; faydacılık her durumda tek hesapla cevap verir. Ödev ahlakını Ödev ahlakı ve Kant'ın ahlak anlayışı derslerinde ayrıntılarıyla bulabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Yeni öğrenenlerin en sık düştüğü yanılgıları listelemek, kuramı sağlamlaştırmanın hızlı yoludur:

• “Faydacılık bencilliktir” yanılgısı: Hesap kişinin kendi çıkarını değil, etkilenen herkesin toplam mutluluğunu kapsar. Kendi faydasını tek ölçü alan tutum etik egoizmdir, faydacılık değil.
• “Fayda maddi çıkar demektir” yanılgısı: Kuramdaki fayda haz, mutluluk ve iyilik hâlidir; para ya da kazanç değil.
• “Bentham ile Mill aynı şeyi söyler” yanılgısı: Bentham hazların miktarına, Mill niteliğine bakar; “bilge mutsuz olsa da...” sözü bu farkın özetidir.
• “Amaç aracı meşrulaştırır” eleştirisini atlamak: Çoğunluğun mutluluğu uğruna masum bir azınlığın feda edilebilmesi faydacı hesaba ciddi bir itirazdır; tramvay ikilemi gibi örnekler için Etik ikilemler dersine bakın.
• “Mutluluk ölçülebilir” varsayımını sorgulamamak: Hazları ve acıları sayısal olarak karşılaştırmanın pratikteki zorluğu, kurama yöneltilen en yaygın eleştirilerden biridir.

Özetle faydacılık, ahlakı tek bir ilkeye indirger: En fazla sayıda kişi için en büyük mutluluğu üreten eylem doğrudur. Bentham mutluluğu hesaplamaya, Mill nitelendirmeye çalışmıştır. Ahlakın genel çerçevesini Ahlak nedir? dersinden izleyebilirsiniz.