Özgürlük ve sorumluluk

Bu derste ahlak felsefesinin en temel ikililerinden birini, özgürlük ve sorumluluk ilişkisini sıfırdan işliyoruz: özgürlüğün ne olduğunu, sorumluluğun hangi koşullarda doğduğunu, sorumluluğu azaltan durumları ve “insan gerçekten özgür mü?” sorusuna verilen başlıca yanıtları somut örneklerle inceliyoruz. Konunun ahlak felsefesi içindeki yerini görmek için Ahlak nedir? dersine bakabilirsin. Diğer konulara Felsefe dersleri sayfamızdan ulaşabilirsin.

Özgürlük Nedir?

Özgürlük, en yalın tanımıyla kişinin kendi eylemlerini kendi iradesiyle belirleyebilmesidir. Bu, her istediğini yapmak anlamına gelmez; insanın ne dışarıdan gelen zorlamaya ne de kendi dürtülerinin buyruğuna teslim olmadan, bilinçli bir seçimle karar verebilmesi demektir. Sınavda kopya çekmemeyi kendi onayladığı bir gerekçeyle seçen öğrenciyle, arkadaşları kopyaya zorlanan öğrenciyi karşılaştır: Yalnızca birincinin eylemi gerçekten “kendi” eylemidir. Özgürlük tam da budur: Eylemin kişiye ait olabilmesi.

Felsefede özgürlük tek biçimde değil, iki ayrı düzeyde ele alınır:

• Dışsal (negatif) özgürlük: Eylemine engel olan dış baskıların olmamasıdır. Zincirlenmiş bir esir, eleştiri yazamayan bir gazeteci, odasına kilitlenen bir kişi dışsal olarak özgür değildir.
• İçsel (pozitif) özgürlük: Kişinin kendi arzu, dürtü ve bağımlılıklarının esiri olmamasıdır. Sigarayı bırakamayan biri istediği yere gidebilir; ama kararlarını bağımlılık verdiği için içsel olarak kısıtlıdır.

İki düzey birbirinden kopuk değildir: Dışarıda istediği her yere gidebilen biri, oyun bağımlılığına teslim olduğunda iradesini başka bir güce devretmiştir. Ahlak felsefesi özgürlüğü çoğunlukla bu ikinci düzeyde, iradenin kendi kendine hâkim olması olarak tartışır.

Sorumluluk Özgürlüğün Diğer Yüzüdür

Sorumluluk, özgürce yapılmış bir eylemin sonuçlarını üstlenmektir. Bir davranış ancak “başka türlü davranabilirdim” cümlesi kurulabiliyorsa kişiye aittir ve ondan hesap sorulabilir. Bu yüzden ahlak felsefesinde sorumluluk, özgürlüğün gereği ve kanıtı sayılır: Ne kadar özgürsen, sorumluluğun o kadar ağırdır. Varoluşçu filozof Jean-Paul Sartre bu düşünceyi en sert biçimiyle dile getirir: “İnsan özgürlüğüne mahkûmdur.” Ona göre seçim yapmamak da bir seçimdir; koşulları, alışkanlıkları ya da başkalarını suçlayarak sorumluluktan kaçmak kendini kandırmaktır.

Sorumluluk ahlaki ve hukuki olmak üzere iki alanda incelenir: Hukuki sorumlulukta yaptırım devletin koyduğu ceza ve tazminattır; ahlaki sorumluluğun yaptırımı ise vicdan ve toplumun onaylamamasıdır. Örneğin sıkışan arkadaşını görmezden gelmek yasa dışı olmasa da ahlaki sorumluluk doğurur.

Bir Eylemden Sorumlu Tutulmanın Koşulları

Herkes her sonuctan sorumlu tutulamaz. Bir kimseyi eyleminden ahlaki açıdan sorumlu sayabilmek için üç koşul birlikte aranır:

1. Bilinç: Fiilin, ne yapıldığının ve sonuçlarının farkında olarak gerçekleştirilmiş olması gerekir. Derin uykusunda yatarak masadaki fincanı kıran kişi davranışının bilincinde olmadığı için sorumlu tutulmaz.
2. Özgür irade: Fiilin zorlama olmaksızın, kişinin kendi kararına dayanması gerekir. Silah zoruyla kasayı açan kasiyer için “yapmayı seçti” denemez; iradesi elinden alınmıştır.
3. Nedensellik: Fiil ile sonuç arasında doğrudan bir bağ bulunmalıdır. Anahtarını kontakta unutan sürücü aracının çalınmasının faili değildir; çalınmayı hırsızın fiili gerçekleştirmiştir. Ama alkollü araç kullanıp kaza yapan sürücünün fiiliyle kaza arasında doğrudan bağ vardır.

Üç koşulun ortak paydası şudur: “Ben orada olmasaydım, ben böyle davranmasaydım bu sonuç ortaya çıkmazdı” denilebiliyorsa sorumluluk vardır.

Sorumluluğu Azaltan ve Kaldıran Durumlar

Gerçek hayatta bu koşullar her zaman eksiksiz sağlanmaz. Sorumluluğu etkileyen başlıca durumlar şunlardır:

• Zorlama (cebir): İradenin tamamen dışlandığı durumlarda sorumluluk kalkar.
• Korku ve tehdit: Ağır bir tehdit altında yapılan eylemde sorumluluk büyük ölçüde azalır; kişi hem tehditle hem vicdanıyla sıkışmıştır.
• Bilgisizlik: Bilmemenin kendisi her zaman özür değildir: Bilmesi gerekeni öğrenmeyen kişi (giderilebilir bilgisizlik) sorumluluğunu kısmen taşır; hiçbir yolla öğrenemeyen kişi (giderilemez bilgisizlik) sorumluluktan kurtulur.
• Akıl hastalığı ve bilinç bozukluğu: Aklını yitirmiş ya da baygın durumdaki kişinin iradesi işlevsizdir; sorumluluğu büyük ölçüde kalkar.

Dikkat çekici bir özel durum da bilinçli olarak alınan alkol ve maddedir: Kendini bilinçli olarak sarhoş eden kişi, sarhoşken yaptıklarının sorumluluğunu “bilincim yerinde değildi” diyerek devretemez. Çünkü asıl karar daha önce, bilinci tamamen yerindeyken verilmiştir.

İnsan Gerçekten Özgür mü? Üç Temel Görüş

Özgürlük sorununa verilen yanıtlar, sorumluluğun da kaderini belirler. Başlıca üç görüş vardır:

Determinizm (Gerekircilik)

Determinizme göre evrende her olay, kendinden önceki nedenlerin zorunlu sonucudur; insan davranışları da bu zincirin dışında tutulamaz. Genlerimizin, yetiştiğimiz çevrenin ve geçmiş yaşantılarımızın toplamı kararı zaten vermiştir; özgürlük bir yanılsamadır. La Mettrie insanı bir makineye benzetir; Holbach, özgürlük inancının cehaletten doğduğunu savunur. Görüşün en ünlü tespiti Spinoza’dandır: İnsanlar özgür olduğuna inanır, çünkü eylemlerini belirleyen nedenlerin farkında değildir.

İndeterminizm

İndeterminizm, her olayın bir nedenden zorunlu olarak çıktığı iddiasını reddeder; evrende ve insan davranışlarında tamamen nedenle açıklanamayan, olasılığa dayalı olaylar olduğunu savunur. Ancak eleştirmenler şu soruyu sorar: Eğer kararlarım nedenlerden değil rastlantıdan çıkıyorsa, bu benim özgürlüğüm mü, yoksa tesadüfün eseri mi?

Serbest İrade Görüşü

Bu görüşe göre insanın, nedensellik zincirinden bağımsız biçimde seçim yapabilen bir aklı vardır. Kant için özgürlük ahlakın ön koşuludur: Ahlaki yasa yalnızca özgür bir irade için anlam taşır; gerçek özgürlük dışarıdan dayatılan kurallara değil, aklın kendi koyduğu yasaya uymaktır. Ayrıntılarını Kant'ın ahlak anlayışı dersinde, ahlaki yükümlülüğün niteliğini Ödev ahlakı dersinde bulabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• “Özgürlük her şeyi yapabilmektir.” Değildir. Özgürlük sınırsız arzu değil, bilinçli ve kendi onayladığı gerekçeye dayalı karar verme hâlidir; dürtüsüne teslim olan kişi özgür değil, bağımlıdır.
• “Sorumluluk özgürlüğün düşmanıdır.” Tersi doğrudur: Sorumluluk özgürlüğün sonucu ve kanıtıdır. Hiçbir eylemi “benim” saymayan kişi sorumluluk da taşımaz; ama bu onu özgür kılmaz.
• “Zor altında yaptığım her şeyden de ben sorumluyum.” İrade tamamen dışlandığında sorumluluk kalkar; kritik nokta baskının tam mı yoksa kısmi mi olduğudur.
• “Bilmiyordum, öyleyse sorumlu değilim.” Her bilgisizlik özür sayılmaz; öğrenme fırsatı ve görevi olan kişi, bilmediği için de hesap verir.
• “Her şey kaderle belirlendiyse sorumluluk yoktur.” Bu, determinizmden çıkarılan en tartışmalı sonuçtur: İnsanın iradesi yoksa yaptığını neden “yapıyor” sayarız, varsa neden hesap sormayalım? Tartışma hâlâ açık bir sorundur.

Çelişen iki zorunluluğun karşı karşıya geldiği Etik ikilemler dersine; ahlaki değerlendirmenin ölçütlerini tartışan Doğru ve yanlış dersine göz atabilirsin.