Dışsallıklar

Piyasalar kaynakları her zaman en verimli biçimde kullanmaz; dışsallıklar da piyasanın kendi başına çözemediği durumların, yani piyasa başarısızlıklarının en klasik nedenlerinden biridir. Bu derste dışsallığın ne olduğunu, türlerini, verimliliği nasıl bozduğunu ve hangi araçlarla düzeltilebildiğini somut örneklerle işliyoruz. Ünitenin tamamını görmek isteyenler Mikroekonomi dersleri sayfasındaki sıralamayı takip edebilir.

Dışsallık Nedir?

Dışsallık; bir üreticinin ya da tüketicinin kararıyla, kararın tarafı olmayan üçüncü kişilerin fiyat ödenmeksizin etkilenmesidir. Tanımın iki kritik unsuru vardır: Etkilenen kişi pazarlığın tarafı değildir ve bu etkinin bir fiyatı yoktur. Fabrika bacasından yayılan duman çevrede yaşayanların sağlığını bozar ama dumanı soluyanlar bu zararın bedelini fabrikaya ödemez; komşusunun bahçesini bakımlı tutması çevredeki evlerin değerini yükseltir ama komşular bu fayda için ödeme yapmaz. Birincisi dışsal maliyet, ikincisi dışsal fayda örneğidir.

Özel Maliyet-Fayda ile Sosyal Maliyet-Fayda Farkı

Dışsallığı ölçmenin anahtarı, bireysel hesap ile toplumsal hesabın ayrışmasıdır:

• Sosyal maliyet = özel maliyet + dışsal maliyet
• Sosyal fayda = özel fayda + dışsal fayda

Üreticinin bilançosuna giren masraf özel maliyettir; üçüncü kişilere yıktığı zarar dışsal maliyettir ve ikisinin toplamı toplumun katlandığı sosyal maliyettir. Dışsal maliyet ya da fayda sıfır olduğunda özel ve sosyal büyüklükler çakışır; fiyat, kaynağın topluma gerçek bedelini doğru bildirir. İkisi ayrıştığında ise fiyat yanlış sinyal verir ve sorun tam burada doğar.

Dışsallık Türleri

Dışsallıklar iki soruya göre sınıflandırılır: Etkinin yönü olumlu mu olumsuz mu, ve etki üretimden mi tüketimden mi kaynaklanıyor? Böylece dört temel kombinasyon ortaya çıkar:

• Negatif üretim dışsallığı: Fabrika atıklarıyla nehrin kirlenmesi, kömürlü santralin havayı kirletmesi.
• Pozitif üretim dışsallığı: Arıcının kovanlarını meyve bahçesi kenarına kurması; arılar çiçekleri dölleyerek bahçıvanın verimini artırır.
• Negatif tüketim dışsallığı: Kapalı mekânda sigara içmek, gece yüksek sesle müzik dinlemek.
• Pozitif tüketim dışsallığı: Aşı olmak (çevredeki insanları da hastalıktan korur), eğitim görmek (eğitimli bireyin bulunduğu topluma kazandırdıkları).

Etkinin yönüne göre konu iki ayrı derste ayrıntılarıyla işlenir: Fayda yaratan durumlar için Pozitif dışsallık, zarar veren durumlar için Negatif dışsallık dersine geçebilirsin; bu ders her ikisinin ortak çerçevesini kurar.

Dışsallıklar Piyasa Başarısızlığına Nasıl Yol Açar?

Tam rekabet modelinde denge, marjinal sosyal faydanın marjinal sosyal maliyete eşitlendiği noktada kurulur ve bu nokta toplum için en iyisidir. Dışsallık olduğunda ise birey yalnızca kendi özel maliyet ve faydasına bakar; üçüncü kişilere yansıyan kısmı hesaba katmaz. Sonuç, toplum açısından yanlış miktarda üretim ve tüketimdir:

• Dışsal maliyet varsa: Fiyat gerçek sosyal maliyetin altında oluşur; mal aşırı üretilir ve aşırı tüketilir, piyasa miktarı sosyal optimumun üzerindedir.
• Dışsal fayda varsa: Karar veren kişi yarattığı faydanın karşılığını alamaz; mal eksik üretilir ve eksik tüketilir, piyasa miktarı sosyal optimumun altında kalır.

Her iki durumda da piyasa miktarı ile optimum miktar arasındaki fark, geri alınamayan bir refah kaybı yaratır: Toplum, ulaşabileceği toplam faydanın altında kalır. Dışsallığın bir piyasa başarısızlığı sayılmasının nedeni budur; fiyat sosyal değerleri yansıtmadığı için piyasa kendiliğinden düzelmez.

Piyasa başarısızlığının tek kaynağı da dışsallık değildir. Dışlanmanın mümkün olmadığı kamu malları, herkesin kullanımına açık olduğu için aşırı kullanılan ortak kaynaklar ve tarafların eşit bilgiye sahip olmadığı asimetrik bilgi durumları ünite içinde ayrı dersler olarak ele alınır.

Dışsallık Problemi Nasıl Giderilir: İçselleştirme

Amacın dışsallığı tamamen ortadan kaldırmak değil, içselleştirmek olduğunu vurgulayalım: Üçüncü kişilere yansıyan maliyet ve faydaların, karar veren bireyin kendi hesabına yeniden dahil edilmesi. Başlıca çözüm araçları şunlardır:

1. Pigou vergisi ve sübvansiyon: Dışsal maliyetli faaliyete dışsal maliyete eşit oranda vergi konur (karbon vergisi klasik örnektir); dışsal faydalı faaliyet ise desteklenir (aşı ve eğitim teşvikleri). Böylece özel maliyet sosyal maliyete yaklaştırılır.
2. Doğrudan düzenleme: Emisyon üst sınırları, bacaya zorunlu filtre takılması, kapalı mekânda sigara yasağı gibi standartlar. Uygulaması kolaydır ancak maliyeti her zaman asgariye indirmeyebilir.
3. Kirlilik izinlerinin ticareti: Devlet toplam emisyon tavanı belirler ve izinleri firmalar arasında alınıp satılabilir kılar; azaltma maliyeti düşük firmalar izin satarak kazanç sağlar, toplam miktar kontrol altında kalır.
4. Mülkiyet hakları ve pazarlık: Coase yaklaşımına göre mülkiyet hakları net tanımlanıp pazarlık maliyetleri düşükse, taraflar devlet müdahalesi olmadan da çözüme ulaşabilir.

Hangi araç seçilirse seçilsin hedef aynıdır: Piyasa miktarını, marjinal sosyal fayda ile marjinal sosyal maliyetin eşitlendiği optimum düzeye taşımak.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• Her yan etki dışsallık değildir. Rakip firması büyüdüğü için müşteri kaybeden esnaf da "etkilenir" ama bu etki fiyat mekanizması üzerinden, piyasanın normal işleyişi içindedir. Dışsallık ise fiyatın dışından, doğrudan etkilenmeyi ifade eder.
• Dışsallık her zaman olumsuz değildir. Aşı, eğitim, arıcılık gibi pozitif dışsallıklar da piyasa tarafından eksik üretilir; müdahale her zaman vergi demek değildir, bazen teşviktir.
• Optimum miktar "sıfır zarar" demek değildir. Kirliliği sıfırlamanın marjinal sosyal maliyeti, getirdiği marjinal sosyal faydayı aştığında zararlıdan bir miktar kabul etmek toplum için daha iyidir.
• Verginin büyüklüğü keyfî değildir. Pigou vergisinin etkin olması için dışsal maliyete eşit olması gerekir; gereğinden yüksek vergi, aşırı üretim kadar verimlilik kaybına yol açar.
• Dışsallık ekonomik bir kavramdır, hukuki sorumluluk değil. Ekonominin dışsallık saydığı bir etkinin hukuken tazminat doğurup doğurmaması ayrı bir meseledir.

Özetle: Dışsallık, üçüncü kişilere bedelsiz yansıyan maliyet ya da faydadır; özel ve sosyal hesapları ayırır, piyasa miktarını optimumdan kaydırır ve piyasanın kendi başına çözemediği bir başarısızlık yaratır. Çözüm, dışsallığı karar vericinin hesabına geri koymaktır: Vergiyle, düzenlemeyle, izin ticaretiyle ya da net mülkiyet haklarıyla. Somut grafiklerle işlenişi için Negatif dışsallık ve Pozitif dışsallık derslerinden devam edebilirsin.