Pozitif Dışsallık

Bu derste piyasada beklenenden az üretilmesine yol açan önemli bir piyasa başarısızlığını, yani pozitif dışsallığı sıfırdan ele alıyoruz: tanımı, türleri, serbest piyasa dengesine etkisi ve devletin düzeltme araçları bol örnekle işleniyor. Temel kavramları henüz görmediyseniz önce Dışsallıklar dersine bakmanızı öneririz. Konunun yer aldığı alanın tamamı için Mikroekonomi dersleri kategorimize göz atabilirsiniz.

Pozitif Dışsallık Nedir?

Pozitif dışsallık, bir kişinin ya da firmanın ürettiği veya tükettiği mal ile ilgili yararların bir bölümünün, işleme katılmayan üçüncü kişilere bedelsiz taşınmasıdır. Ekonominin diliyle ifade edersek marjinal sosyal fayda (MSF), marjinal özel faydadan (MÖF) büyüktür; çünkü toplam fayda yalnızca alıcı ile satıcının değil, komşuların da kazanımını kapsar. Fiyat mekanizması bu bedelsiz faydayı göremediği için üretici, toplumun gerçekte elde ettiği değere göre yetersiz bir üretim yapar.

Somutlaştıralım: grip aşısı olan bir kişi, ailesinin ve işyerinin hastalanma riskini düşürür, sağlık sisteminin yükünü hafifletir. Aşıyı yaptıran kişi yalnızca kendi sağlığını satın alır ama komşusu da kazanır; komşunun bu kazanımı hiçbir fiyata yazılmaz. Piyasanın eksik kaldığı nokta tam olarak burasıdır.

Pozitif Dışsallık Çeşitleri

Tüketim kaynaklı pozitif dışsallık

Malı tüketen kişinin, çevresindekilere ek fayda yaratması durumudur. Günlük hayattan örnekler:

• Aşı olmak: Sürü bağışıklığı kurarak salgınların yayılmasını yavaşlatır.
• Eğitim görmek: Eğitimli birey, içinde bulunduğu çevrenin üretkenliğini ve kamusal kararların niteliğini artırır.
• Bahçede çiçek yetiştirmek: Sokakta yaşayan herkes bu güzellikten ücretsiz yararlanır.
• Salgın döneminde maske takmak: Kişi kendini korurken başkalarının bulaşma riskini de azaltır.

Üretim kaynaklı pozitif dışsallık

Bu kez fayda, üretim sürecinden üçüncü taraflara taşar:

• Arıcılık: Arıcının kovanları, komşu bahçedeki meyve ağaçlarının tozlaşmasını ve verimini artırır.
• Ar-Ge ve inovasyon: Bir firmanın geliştirdiği teknoloji, bilgisi çevreye sızdığında diğer firmaların da üretkenliğini yükseltir.
• Çalışan eğitimi: Bir şirkette eğitim alan çalışan başka firmaya geçtiğinde, oradaki verimliliği de yükseltir.

Serbest Piyasa Dengesi Neden Yetersiz Kalır?

Kaynakların verimli biçimde dağıldığı karşılaştırma ölçütü, tam rekabet modelidir; ancak bu model, tüm fayda ve maliyetlerin alıcı ile satıcı arasında kaldığını varsayar. Pozitif dışsallık bu varsayımı bozar: birey yalnızca kendi özel faydasını hesaba kattığı için talep eğrisi (MÖF), toplumun gerçek fayda eğrisinin (MSF) altında kalır. Piyasa dengesi MÖF ile marjinal maliyetin kesiştiği noktada kurulurken, toplumsal açıdan en iyi miktar MSF ile marjinal maliyetin kesiştiği noktada bulunur.

• Miktar sonucu: Piyasa miktarı (Qp), toplumsal optimumdan (Q*) küçüktür; aşı, eğitim gibi mallar az üretilir.
• Refah sonucu: Qp ile Q* arasında kalan her birim, topluma sağlayacağı faydayı üretememiş demektir; bu kayıp ölü ağırlık refah kaybıdır.
• Tanınabilir işaret: Sorun fiyatın ya da kalitenin değil, üretilen miktarın yetersizliğidir.

Devletin Düzeltme Araçları

Devletin amacı, bireylerin hesabına dışsal faydayı görünür kılmak ve piyasa miktarını Q* seviyesine çekmektir. Kullanılan araçlar bu tek mantıkla çalışır:

1. Sübvansiyon (teşvik primi): Dışsal faydaya eşit tutulan sübvansiyon, talebi ya da arzı yukarı kaydırır; aşı, eğitim ve yenilenebilir enerji destekleri bu mantıkla tasarlanır. Pigou vergisinin ayna görüntüsü olduğundan Pigou sübvansiyonu da denir.
2. Doğrudan kamu sağlaması: Zorunlu temel eğitim, ücretsiz aşılama kampanyaları ve halk kütüphaneleri, malın doğrudan devlet eliyle sunulmasıdır.
3. Zorunluluk ve düzenleme: Zorunlu okullaşma ya da belirli gruplar için zorunlu aşı, yetersiz kalan tüketimi taban bir seviyeye çeker.
4. Bilgilendirme: Dışsal faydanın farkındalığını artıran kampanyalar, talebi gönüllü olarak yukarı kaydırır.
5. Fikri mülkiyet (patent): Ar-Ge yapan firma, dışarı sızan bilginin getirisini bir süre kendine saklar; bu koruma zamanla tekelci güç yarattığından Monopol dersiyle yakından ilişkilidir.

Sübvansiyonun tüketiciye mi yoksa üreticiye mi verildiği nihai miktarı değiştirmez: doğru tutardaki sübvansiyon her iki durumda da miktarı Q* seviyesine çeker; fark yalnızca kazancın taraflar arasındaki dağılımındadır.

Pozitif ve Negatif Dışsallık Arasındaki Fark

İki türü karşılaştırmalı tutmak, sınav sorularında en çok işe yarayan çerçevedir:

• Üçüncü taraf: Pozitif dışsallıkta kazanır, negatif dışsallıkta zarar eder.
• Miktar: Pozitif dışsallıkta piyasa az üretir; negatif dışsallıkta fazla üretir.
• Düzeltme aracı: Pozitif için sübvansiyon, negatif için Pigou vergisi ya da kota kullanılır.
• Örnek çift: Aşı ve eğitim karşısında fabrika dumanı ve gürültü.

Negatif tarafın mekanizmasını Negatif dışsallık dersinde ayrıntılarıyla işliyoruz; burada karşılaştırma düzeyinde bilmek yeterli.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Konuyu yeni çalışmaya başlayanlarda şu hatalar sık görülür:

1. Piyasa yeterince üretir sanmak: Tersi doğrudur; dışsal fayda fiyata yansımadığı için piyasa az üretir.
2. Pozitif dışsallığı kamu malıyla karıştırmak: Eğitim dışsallık üretir ama dışlanamaz ve rakipsiz bir mal değildir; iki kavramın ayrımına Kamu malları dersinde yer verdik.
3. Sübvansiyonun yalnızca tüketiciye verilmesi gerektiğini sanmak: Üreticiye verilen eşdeğer sübvansiyon da aynı miktar artışını sağlar.
4. Dışsal faydayı bedelsiz sanmak: Fayda üçüncü kişiye bedelsizdir; ancak sübvansiyonun kaynağı vergi gelirleridir ve programın maliyeti faydasıyla karşılaştırılmalıdır.
5. Eğrinin kayma yönünü karıştırmak: Tüketim kaynaklı pozitif dışsallıkta talep (fayda) tarafı yukarı kayar; maliyet tarafı sabittir.

Özetle pozitif dışsallık, toplumsal faydanın fiyatlanamamasından doğan yetersiz üretim problemidir ve doğru boyutta sübvansiyonla ya da doğrudan kamu sağlamasıyla düzeltilebilir. Çerçevenin tamamını görmek için Dışsallıklar dersinden devam edebilirsiniz.