Kamu Malları

Bu derste piyasa başarısızlıklarının en klasik kaynaklarından biri olan kamu malları konusunu sıfırdan işliyoruz: kamu malını özel maldan ayıran iki temel özellik, serbest binici problemi, verimli arz miktarının nasıl belirlendiği ve sınavlarda en çok karıştırılan örnekler. Ünitenin tamamını sırayla görmek istersen Mikroekonomi dersleri sayfasından tüm konulara ulaşabilirsin.

Kamu Malı Nedir?

Kamu malı, bir kez arz edildiğinde toplumdaki herkesin aynı anda yararlanabildiği, bireyler arasında paylaşılamayan ve bölünemeyen mal veya hizmettir. Milli savunma, deniz feneri, sokak aydınlatması, temiz hava ve hava durumu yayını en bilinen örnekleridir. Tanımın temelinde iki teknik özellik vardır: dışlanamama ve yararlanılabilirlikte raketsizlik. Bir mal kamu malı sayılacaksa bu iki özelliği aynı anda taşımalıdır; yalnızca biri varsa o mal kamu malı değildir.

İki Temel Özellik: Dışlanamama ve Raketsizlik

Dışlanamama (non-excludability)

Bir kişiyi maldan yararlanmaktan alıkoymak imkânsız ya da çok maliyetliyse mal dışlanamaz. Milli savunma, ülke sınırları içinde yaşayan herkesi kapsar: bir vatandaşa, senin payın için ayrı savunma yapılmayacak denemez. Sokak lambasının ışığından beğenmeyen de vergi ödemeyen de aynı ölçüde faydalanır. Dışlanamama, ücret tahsil edilemeyeceği anlamına gelir; bu da özel girişimin bu malı üretmeye istekli olmamasının ilk nedenidir.

Yararlanılabilirlikte raketsizlik (non-rivalry)

Bir kişinin maldan yararlanması, başkalarının da aynı maldan yararlanma olanağını azaltmıyorsa mal raketsizdir. Deniz fenerinin ışığından bir gemi yararlanınca ışık diğer gemilere azalmaz; hava durumu bültenini dinleyen biri bülteni tüketmez. Raketsizlik, aynı zamanda maliyet bilgisidir: faydalanan kişi sayısı artsın da artsın, hizmetin toplam maliyeti değişmez. Ek kullanıcı için marjinal maliyet sıfıra yakınsa, bu malı fiyatlayarak satmak verimsizliğe yol açar.

Malların Dörtlü Sınıflandırması

Dışlanabilirlik ve rakiplilik boyutlarını birlikte düşününce mallar dört gruba ayrılır. Sınavlarda en sık istenen tablo budur:

• Özel mallar: Dışlanabilir ve rakipli. Bir simidi hem satın almaya zorlayamazsın hem de sen yiyince başkası yiyemez. (ekmek, telefon, kıyafet)
• Kamu malları: Dışlanamaz ve raketsiz. (milli savunma, deniz feneri, temiz hava, şehir silüeti)
• Ortak kaynaklar: Dışlanamaz ama rakipli. Balıkçı gölü, ortak otlak ve yeraltı suyu bu gruptadır; aşırı kullanım sorununu Ortak kaynaklar dersinde ayrıntılı işliyoruz.
• Kulüp malları (doğal tekel malları): Dışlanabilir ama raketsiz. Ücretli köprü, kablo TV ve abonelikli yayın platformları tipik örneklerdir; kapasite dolana kadar bir kişi daha faydalansa maliyet artmaz.

Serbest Binici Problemi

Kamu malları piyasada neden yeterince üretilmez? Cevap serbest binici (free rider) problemidir. Mal dışlanamadığı için ödemeyen de yararlanır; bu durumda herkes, ödemeyi başkaları yapsın ben yine de faydalanırım diye düşünür. Bu ahlaksızlık değil, dışlanamama koşullarında tamamen rasyonel bir bireysel davranıştır.

Somut bir örnekle görelim: 100 haneli bir sitede güvenlik sistemi kurmak 100.000 TL olsun. Her hanenin sistemden beklediği fayda 2.000 TL olsun; toplam fayda 200.000 TL'dir ve sistem toplum açısından etkindir. Hane başına pay 1.000 TL'dir. Ancak her hane şunu hesaplar: ben ödemesem de sistem muhtemelen kurulacak ve ben zaten korunacağım. Kimse gönüllü ödeme yapmadığında etkin olmasına rağmen sistem kurulmaz. Topluma faydası maliyetinden büyük olan mal piyasada üretilmezse, orada bir piyasa başarısızlığı vardır.

Aynı mantık, fiyatların etkinlik sağladığı mekanizmayı da durdurur. Tam rekabet dersinde gördüğümüz gibi piyasa, tüketicilerin ödemeye razı olduğu bedellerden fiyat sinyali üretir; oysa kamu malında kimse gerçek faydasını açıklamak istemediği için bu sinyal oluşamaz ve arz, toplumsal talebin gerisinde kalır.

Kamu Mallarında Verimli Arz: Dikey Toplam

Özel maldaki verimli miktar, bireysel taleplerin yatay toplanmasıyla, yani her fiyat düzeyindeki miktarların toplanmasıyla bulunur. Kamu malında ise mal herkes tarafından aynı anda tüketildiği için miktarlar toplanmaz; bunun yerine bireylerin aynı miktar için ödemeye razı oldukları bedeller dikey toplanır.

Örnek: Bir mahalleye ikinci sokak lambası dikilecek; lambanın yıllık maliyeti 90 TL olsun. Lamba dikildiğinde Ali'nin yıllık faydası 60 TL, Ayşe'nin 40 TL olacak. Toplam fayda 60 + 40 = 100 TL, maliyet 90 TL olduğundan lambayı dikmek etkindir. Ne var ki Ali tek başına dikmek istemez (faydası 60 TL maliyeti karşılamaz), Ayşe de istemez (faydası 40 TL). Bireysel faydaların toplamı olan marjinal toplumsal fayda marjinal maliyete eşitlenene kadar arz artırılmalıdır; bu, kamu mallarında verimlilik koşuludur.

Kamu mallarının faydalarının çevredeki herkese yayılması, bir tür pozitif dışsallık görünümü de verir; ancak kamu malında sorunun asıl kaynağı dışsal etki değil, dışlanamama ve serbest biniciliktir. Piyasa başarısızlıklarının diğer büyük kaynağı için Dışsallıklar dersine bakabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

1. Devletin sağladığı her şey kamu malıdır sanmak. Sağlık, eğitim ve elektrik gibi hizmetler dışlanabilir (faturası kesilir) ve çoğu rakiplidir; özellikleri bakımından özel maldır. Devletin bunları ücretsiz ya da sübvanse ederek sunması, onları teknik anlamda kamu malı yapmaz.
2. Ücretsiz olan her şeyi kamu malı saymak. Ücretsiz yol veya müze dışlanabilir birer maldır; ücretsiz olmak yalnızca fiyatın sıfırlandığını gösterir, dışlanamayı değil.
3. Raketsizlikle dışlanamamayı karıştırmak. Raketsizlik, tüketimin bölüşülemediğini; dışlanamama, kullanıcıyı ayırt edilemediğini anlatır. İki ayrı boyuttur ve birlikte dört farklı mal türü doğurur.
4. Kamu mallarını özel kesimin hiç üretemeyeceğini düşünmek. Serbest binici problemi özel kesimin bu malları az üretmesine yol açar; hiç üretemez demek değildir. Reklam geliriyle finanse edilen radyo-televizyon yayını, dışlanamayan ama özel kesimce üretilen klasik örnektir.
5. Serbest biniciyi aldatıcı biri gibi görmek. Serbest binicilik bir karakter kusuru değil, dışlanamama koşullarında rasyonel bireysel davranışın kaçınılmaz sonucudur; çözüm de bireyde değil, zorunlu vergilendirme gibi kurumsal düzenlemede aranır.