Asimetrik Bilgi

Bu derste piyasa başarısızlıklarının önemli kaynaklarından biri olan asimetrik bilgi kavramını baştan sona işliyoruz: tanımı, ters seçim ve ahlaki tehlike biçimindeki iki ana görünümü, günlük hayattan örnekleri ve piyasaların bu soruna karşı geliştirdiği çözümleri. Dışsallık ve kamu malları gibi konuların da yer aldığı ünitenin tamamına Mikroekonomi dersleri bölümünden ulaşabilirsin.

Asimetrik Bilgi Nedir?

Asimetrik bilgi, bir ekonomik işlemin taraflarından birinin, diğerinden daha fazla ya da daha doğru bilgiye sahip olması durumudur. Temel piyasa modelleri, alıcı ile satıcının aynı bilgiye sahip olduğunu varsayar; oysa gerçek hayatta bu eşitlik nadiren sağlanır. İkinci el araba satan kişi aracın gerçek durumunu alıcıdan iyi bilir; sağlık sigortası yaptıran kişi kendi sağlık riskini sigorta şirketinden iyi bilir; iş görüşmesindeki aday kendi yeteneğini işverenden iyi bilir.

Kilit nokta şudur: bilgisiz taraf, karşı tarafın ne bildiğini tam olarak bilemez ve kararını bu belirsizlik içinde verir. Sonuç, rasyonel davranan bireylerden oluşan bir piyasada bile kaynakların etkin dağılmamasıdır. Tam rekabet modelinde tüketicilerin ve firmaların tam bilgiye sahip olduğu varsayılır; asimetrik bilgi bu varsayımın geçersiz olduğu her piyasada verimlilik sorununu beraberinde getirir (bkz. Tam rekabet).

Asimetrik Bilgi Neden Piyasa Başarısızlığıdır?

Piyasa mekanizması, fiyatların kaliteyi ve kıtlığı doğru biçimde yansıtmasına dayanır. Bilgi eşitsiz olduğu zaman fiyat, ürünün gerçek değerini yansıtmaz; alıcı, ortalama kaliteye göre fiyat ödemeye hazır olur. Bu durum zincirleme bir bozulma yaratır: kaliteli ürün üretenler emeğinin karşılığını alamayınca piyasadan çekilir; piyasada düşük kaliteli ürünler çoğalır; alıcılar bunu fark edince ödemeye istekli oldukları fiyat daha da düşer. Süreç şiddetlendikçe piyasa küçülür, hatta tamamen ortadan kalkabilir. Ekonomist George Akerlof, ikinci el araba piyasasını incelediği limonlar piyasası çalışmasıyla bu süreci literatüre kazandırmış ve bu katkısıyla 2001 Nobel Ekonomi Ödülü almıştır.

Asimetrik bilgi, bu ünitede işlediğimiz diğer başarısızlık kaynaklarıyla aynı ailedendir: Dışsallıklar ve Kamu malları derslerinde gördüğümüz sorunlar gibi, fiyat mekanizmasının tek başına etkin çözüm üretemediği durumları gösterir.

Asimetrik Bilginin İki Ana Görünümü

Asimetrik bilgi, sorunun sözleşmeye göre ortaya çıkma zamanına göre iki başlıkta incelenir. Bu ikisini ayırt etmek, sınavların en sevdiği soru tipidir.

Ters seçim: gizli bilgi, işlemden önce

Ters seçim, sözleşme imzalanmadan önce var olan bilgi üstünlüğünden doğar. Sigorta örneğinde, sağlık riski yüksek kişiler sigorta yaptırmaya en çok istekli kesimdir; şirket riskleri ayırt edemediği için primi ortalama riske göre belirler, bu da riski düşük kişileri sigortadan uzaklaştırır ve havuz daha da kötüleşir. İkinci el araba piyasasında ise alıcı her arabanın kalitesini bilmediği için ortalama fiyat önerir ve kaliteli araçlar piyasadan çekilir. Konunun ayrıntıları için Ters seçim dersimize bakabilirsin.

Ahlaki tehlike: gizli davranış, işlemden sonra

Ahlaki tehlike ise sözleşme imzalandıktan sonra, bir tarafın davranışının karşı tarafça gözlenememesi nedeniyle ortaya çıkar; kasko yaptıran sürücünün araç kullanırken daha az dikkatli olması klasik örneğidir. İki kavramın ayrımı kısaca şudur: ters seçimde saklanan şey bilgidir, ahlaki tehlikede ise davranıştır. Sorunun çözüm araçlarıyla birlikte tam işleyişi için Ahlaki tehlike dersimize göz at.

Günlük Yaşamdan Örnekler

Asimetrik bilgi yalnızca ikinci el araba piyasasına özgü değildir; aşağıdaki durumların hepsinde taraflardan biri daha fazla bilgi taşır:

• İkinci el araba ve elektronik: satıcı, ürünün sakatlığını ve kullanım geçmişini alıcıdan iyi bilir.
• Sigorta: sigortalanan, kendi sağlık durumunu ya da araç kullanma alışkanlığını şirketten iyi bilir.
• İşe alım: aday, kendi çalışkanlığını ve yeteneğini işverenden iyi bilir; diploma ve referanslar bu yüzden değerlidir.
• Kredi: borçlanmak isteyen kişi, geri ödeme kabiliyetini bankadan iyi bilir.
• Kiralık konut: ev sahibi, binanın nem, gürültü ya da tesisat sorunlarını kiracı adayından iyi bilir.
• Sağlık hizmeti: doktor, tedavinin gerekliliği ve alternatifleri konusunda hastasından bilgi üstünündür; burada asimetri uzman lehinedir.

Piyasalar Soruna Karşı Ne Yapar?

Asimetrik bilgi piyasaları tek başına çökertmez; taraflar ve devlet, gizli bilgiyi açığa çıkarmaya yönelik kurumlar geliştirir:

• Sinyal gönderme: bilgi üstünlüğündeki taraf, kalitesini doğrulanabilir bir işaretleyle gösterir. Garanti belgesi, yerleşik marka, ücretsiz deneme süresi ve işgücü piyasasında diploma bu tür sinyallerdir.
• Eleme: bilgisiz taraf, bilgiyi açığa çıkarmak için tasarlanmış seçenekler sunar. Sigorta şirketlerinin farklı prim ve feragat düzeylerinde paketler sunması, işe alımda sınav ve deneme süresi eleme örnekleridir.
• Aracılar ve sertifikasyon: ekspertiz firmaları, bağımsız denetim, akreditasyon kurumları ve çevrim içi puanlama sistemleri bilgi boşluğunu doldurur.
• İtibar ve tekrar eden işlem: uzun vadeli müşteri ilişkisi, kötü kaliteli satışın bedelini yükselterek dürüst davranışı ödüllendirir.
• Devlet düzenlemesi: zorunlu garanti hükümleri, etiketleme ve bilgilendirme yükümlülükleri, gizli bilgiyi azaltmaya yönelik kamu önlemleridir.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

1. Asimetrik bilgiyi aldatmayla eş görmek. Bilgi eşitsizliği, hiçbir tarafın yalan söylemediği durumlarda da var olabilir; sorun yalan değil, iddiaların doğrulanamamasıdır.
2. Ters seçim ile ahlaki tehlike karıştırmak. Ters seçim sözleşmeden önceki gizli bilgiyle, ahlaki tehlike sözleşmeden sonraki gizli davranışla ilgilidir.
3. Her asimetrik bilginin piyasayı çökerttiğini düşünmek. Piyasanın küçülmesi ya da ortadan kalkması, asimetrinin şiddetli olduğu ve sinyal veya aracı mekanizmalarının gelişemediği piyasalarda söz konusudur.
4. Bilgi üstünlüğünün hep satıcıda olduğunu sanmak. Sigorta, kredi ve işe alım örneklerinde üstünlük çoğu zaman karşı taraftadır; asimetri iki yönlü olabilir.
5. Çözümü yalnızca devlet müdahalesinde aramak. Düzenleme yararlı olabilir ama piyasaların kendi çözümleri olan garanti, itibar ve aracı kurumlar çoğu piyasada belirleyicidir.