Sosyolojinin Konusu

Bu derste sosyolojinin konusunu, yani sosyolojinin neyi ve hangi yönüyle incelediğini baştan sona işliyoruz: toplumsal olay ve olgu kavramı, olay sınıflaması ve sosyolojinin inceleme alanındaki başlıca konular. Disiplinin genel tanımı ve temel kavramlarına Sosyoloji nedir? dersinden ulaşabilirsiniz. Ünitedeki tüm dersler için Sosyoloji dersleri sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sosyolojinin Konusu Nedir?

Sosyolojinin konusu toplumdur: insanların birbirleriyle kurduğu ilişkiler, bu ilişkilerin örgütlendiği grup ve kurumlar, toplumda tekrarlanan davranış örüntüleri ve toplumun zamanla geçirdiği değişim. Ancak asıl vurgulanacak nokta “toplum” kelimesi değil, toplumsal yöndür. Sosyoloji insanı tek tek birey olarak ele almaz; bireylerin toplu hâlde yaşamasından doğan ilişkileri, örgütlenmeleri ve ortak davranış kalıplarını inceler. Örneğin bir kişinin neden evlendiği sosyolojinin asıl sorusu değildir; evlilik kurumunun toplumdan topluma nasıl değiştiği, kiminle ve nasıl evlenileceğinin toplumsal kurallarla nasıl düzenlendiği sosyolojinin sorusudur.

Bu “topluca ve bağlamı içinde bakma” becerisinin nasıl işlediğini Sosyolojik bakış açısı dersinde ayrıntılarıyla işliyoruz. Toplum kavramının kendisini derinleştirmek isteyenler için Toplum nedir? dersi güzel bir devam noktasıdır.

Toplumsal Olay ve Toplumsal Olgu

Sosyolojinin inceleme alanı çoğu kitapta “toplumsal olaylar ve olgular” olarak tanımlanır; bu iki kavram birbirinden ayrılır:

• Toplumsal olgu: Toplumsal yaşamı düzenleyen genel, soyut ve kalıcı yapı ve süreçlerdir. Aile, din, devlet, kentleşme, yoksulluk ve toplumsallaşma birer toplumsal olgudur.
• Toplumsal olay: Olgunun somut yaşamdaki tekil görünümleridir; yeri, zamanı ve aktörleri bellidir. Bir düğün töreni, yapılan bir seçim, bir üniversitede başlatılan eylem, bir mahallede artan hırsızlık vakaları birer toplumsal olaydır.

İki kavram birbirinden kopuk değildir: her toplumsal olay, bir olgunun yaşamdaki örneğidir; sosyolog da olaylardan hareketle genel olgulara ulaşır. Örneğin binlerce düğün töreni incelendiğinde “aile ve evlilik kurumu” olgusuna, bir ülkede art arda yapılan seçimler incelendiğinde “siyasal katılım” olgusuna varılır.

Doğa olayları ile toplumsal olayları da birbirinden ayırmak gerekir. Deprem bir doğa olayıdır; doğası gereği sosyolojinin konusu değildir. Ama deprem sonrası halkın yardım örgütlemesi, yaşanan panik, afetzedelerin başka kentlere göçü toplumsal olaydır ve sosyolojinin inceleme alanına girer. Yani doğa olayının topluma yansıyan yönü konu olabilir; olayın doğasal kendisi olamaz.

Ziya Gökalp'in Olay Sınıflaması

Türk sosyolojisinde bu ayrımın en bilinen kurulumu Ziya Gökalp'e aittir. Gökalp, olayları üç grupta toplar:

1. Aynı-cins olaylar: Doğada zorunlu olarak ve her zaman aynı biçimde tekrarlanan olaylar. Suyun 100 derecede kaynaması, mevsimlerin sırayla gelmesi, güneşin belli yönden doğması gibi. İnsan iradesine bağlı değildir; inceleme alanı daha çok doğa bilimleridir.
2. Olması muayyen olmayan (olası) olaylar: İnsanların kurduğu müesseselerde görülür; hem zorunlu hem tercihli bir yan taşır. Bir kişinin borç alması buna örnektir: borçlanma hukuk kurallarına bağlıdır ama kimin ne zaman borçlanacağı iradeye kalmıştır. Ekonomi, hukuk ve din alanındaki olaylar bu gruptandır.
3. Olagelme olaylar: Yalnızca bir kez gerçekleşen, tekrarı olmayan insani olaylardır: belirli bir savaş, bir devrim, bir düğün, bir takım şampiyonluğu. Tekil tarihî olaylar bu gruba girer.

Bu sınıflamada sosyolojinin yeri şudur: aynı-cins olaylar sosyolojinin konusu değildir. Sosyoloji, insan iradesini taşıyan olayları — en çok da olması muayyen olmayan ve olagelme olayları — toplumsal ilişkiler yönüyle, aralarındaki benzerlik ve farklılıkları çözümleyerek inceler. Tekil bir olayı günü gününe anlatmak tarihçinin işidir; sosyolog olayın arkasındaki örüntüyü arar.

Sosyolojinin İnceleme Alanındaki Başlıca Konular

Sosyolojinin konusunu başlıklar hâlinde şöyle sıralayabiliriz:

• Toplumsal ilişkiler ve gruplar: Aile içi ilişkiler, arkadaşlık, komşuluk, iş yerindeki hiyerarşi gibi insanlar arası bağlar ve grup örgütlenmeleri.
• Toplumsal kurumlar: Aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset kurumlarının toplumda üstlendiği işlevler ve zamanla geçirdikleri değişim.
• Kültür ve toplumsallaşma: Değer, norm ve inançların kuşaktan kuşağa aktarılması; bireyin toplumuna kazandırılması. Kültürün genel çerçevesi için Kültür nedir?, kültürün somut öğeleri için Maddi kültür derslerine bakabilirsiniz.
• Toplumsal yapı ve tabakalaşma: Sınıflar, statü ve roller, gelir ile eğitim farklılıklarının toplumda dizilişi.
• Toplumsal değişme: Kentleşme, göç, teknolojik dönüşüm ve küreselleşmenin aile, iş ve dostluk ilişkilerini nasıl dönüştürdüğü.
• Toplumsal sorunlar: Yoksulluk, suç, eşitsizlik ve çevre sorunlarının bireysel değil toplumsal neden ve sonuçları.

Bu başlıkların ortak noktası, hepsinin insan-insan ilişkisinin bir parçası olmasıdır. Bu yüzden sosyolojiyi “her şeyi inceleyen” bir bilim sanmak yanlıştır: sosyoloji her şeyi değil, her şeyin toplumsal yönünü inceler.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• “Sosyoloji bireyi inceler.” Birey ancak toplumsal ilişkiler içindeki yönüyle konu olur; bireyin kişilik ve psikolojik süreçleri psikolojinin alanıdır. Disiplinler arası sınır çizgileri için Sosyoloji ve diğer bilimler dersine bakın.
• “Olay ve olgu aynı şeydir.” Olgu genel yapı ve süreç, olay ise onun somut tekil görünümüdür; sınav sorularının en sevdiği ayrımdır.
• “Doğa olayları da sosyolojinin konusudur.” Depremin sarsıntısı fizik, toplumun depreme tepkisi sosyolojidir; karışıklık genellikle tam burada olur.
• “Sosyolojik bilgi, günlük yaşantı bilgisiyle aynıdır.” Günlük bilgi alışkanlık ve kanıtlanmamış yargılara dayanır; sosyolojik bilgi ise kuramsal bir çerçeve ve sistemli araştırma ister. Bu ayrım Sosyolojik araştırma yöntemleri dersinin konusudur.
• “Sosyoloji tarihtir.” Tarih tekil olayı geçmişiyle birlikte anlatır; sosyoloji olayların arkasındaki tekrarlayan örüntüleri ve ilişkileri arar. İki disiplinin nasıl ayrıştığı Sosyoloji ve diğer bilimler dersinde ele alınır.

Sonuç olarak sosyolojinin konusu tek cümleye sığdırılacaksa şöyledir: sosyoloji, insanların toplu hâlde yaşamasından doğan ilişkileri, örgütlenmeleri ve değişimleri inceler. Geri kalan her şey — olay, olgu, kurum, grup, sorun — bu tek cümlenin açılan dallarıdır.