Kültür nedir?

Bu derste sosyolojinin en temel kavramlarından biri olan kültür kavramını sıfırdan işliyoruz: tanımını, temel özelliklerini, ögelerini, toplumla ilişkisini ve sık yapılan yanılgıları somut örneklerle anlatıyoruz. Ders, yeni başlayanlar için hazırladığımız Sosyoloji dersleri serisindeki Toplum ve Kültür ünitesinin ikinci dersi konumundadır.

Kültür Nedir?

Kültür, bir toplumun üyeleri tarafından paylaşılan ve kuşaktan kuşağa aktarılan bilgi, inanç, değer, kural, dil ve yaşam biçiminin bütünüdür. Ne yediğimizden nasıl selamlaştığımıza, düğünlerimizi nasıl kutladığımızdan misafire nasıl davranılacağına kadar gündelik hayatımızı düzenleyen, görünmez bir toplumsal mirastır. İngiliz antropolog Edward Tylor, kavramın klasik tanımını yaparak kültürü; insanın üyesi olduğu toplumdan öğrendiği bilgi, inanç, sanat, ahlak, hukuk, örf ve adetlerin tümü olarak tanımlar.

Kültür yalnızca müzelerde saklanan eserler değildir; çatal kaşık kullanmak, yaşlıya yer vermek, bayramlaşmak, iyi komşunun nasıl davranacağına dair ortak fikir… hepsi kültürün parçasıdır. Farklı şehirlerde büyüyen iki insanın bile benzer adetlerle konuşması, kültürün ne kadar yaygın ve sessiz bir öğretici olduğunu gösterir.

Kültürün Temel Özellikleri

Bir olgunun kültür sayılabilmesi için şu nitelikleri taşıması gerekir; sorularda en çok bu özellikler üzerinden çeldirici kurulduğu için listeyi örnekleriyle birlikte sindirin:

• Öğrenilmiştir: Yürümek ve ağlamak doğuştan gelir; masaya oturma biçimi, kibarlık kalıpları, düğünde kimin ne yapacağı ise sonradan öğrenilir. Bir çocuk başka bir toplumda büyütülse o toplumun kültürünü edinir.
• Paylaşılmaktadır: Tek bir kişinin tuhaflığı kültür değildir; topluluğun çoğunluğunca benimsenen ortak davranış kalıpları kültürdür.
• Aktarılmaktadır: Kültür kanda taşınan bir özellik değil; aile, okul, komşuluk ve medya yoluyla nesilden nesile aktarılan toplumsal bir kalıtımdır.
• Simgelerle işler: Bayrak, kıyafet, el sıkışma, nikâh yüzüğü gibi simgeler ortak anlam üretir; bu simge sisteminin en gelişmişi dildir.
• Yaşamı düzenler: Kültür, bireye hangi davranışın uygun, hangi davranışın ayıp olduğunu söyler; böylece toplumsal düzen ve öngörülebilirlik sağlanır.
• Değişmektedir: Kültür durağan değildir; teknoloji, göç ve iletişimle değişir. Ögelerin hepsi aynı hızda güncellenmez; soyut değerler somut ürünlerden daha yavaş değişir.

Kültürün Ögeleri

Kültür tek parça bir taş değil, birbirine bağlı ögelerden oluşan bir örgüdür:

• Dil ve simgeler: Düşünceyi ve anlamı aktaran ortak kodlardır; kültürün taşıyıcı bandıdır.
• Değerler: Toplumun istenen ve istenmeyen hakkındaki soyut yargılarıdır; adalet, temizlik, saygı gibi. Örneğin “temizlik” bir değerdir.
• Normlar: Değerlerin davranışa dökülmüş kurallarıdır; değer temizlikse, kapıya girmeden ayakkabı silmek normdur. Bu ikili ilişki, sınav sorularının gözdesidir.
• İnançlar: Dinî inançlar ile dünya hakkında benimsenmiş ortak kabuller (kısmet, nazar gibi) kültürün soyut tarafını kurar.
• Örf, adet ve görgü kuralları: Düğün, cenaze, misafir ağırlama gibi kalıplaşmış davranış dizileridir.

Kültürün somut, elle tutulur ürünleri maddi kültürü; inanç, değer ve norm gibi soyut ögeler ise manevi kültürü oluşturur. Bu ayrım iki ayrı derste ayrıntısıyla işlendiği için burada yalnızca çerçevesini hatırlatıyoruz: Maddi kültür ve Manevi kültür derslerine göz atın.

Kültür ile Toplum Nasıl Birliktedir?

Kültür ile toplum birbirinden koparılamaz: Toplum, insanlar arasındaki ilişkilerin bütünü olarak yapıyı; kültür ise bu yapı içinde üretilen ve paylaşılan yaşam biçimini anlatır. Toplum olmadan kültür üretilip aktarılamaz; kültür olmadan da insanlar bir arada ve uyum içinde yaşayamaz. Örneğin apartmandaki komşuluk ilişkileri toplumsal bir yapıysa, komşuya bayramda şeker ikram etmek ve eşikle ilgili görgü kuralları o yapıyı yaşatan kültürdür. Toplum kavramının tamamı için Toplum nedir? dersimize bakabilirsiniz.

Kültür Nasıl Edinilir?

Yeni doğan bebek biyolojik olarak her yerde aynıdır; kültürü, içinde büyüdüğü çevreden kazanır. Dilini, utanma ve saygı kalıplarını, yeme alışkanlığını yıllar içinde öğrenen çocuğun bu yolculuğuna sosyalleşme denir. Kültürün ilk ve en etkili kazanıldığı yer ailedir; bu evre Birincil sosyalleşme dersinde ayrıntılı işlenir. Okul, arkadaş grupları ve iş yaşamıyla süren ikinci evre ise ikincil sosyalleşmedir. Kısacası kültür genle değil, sosyalleşme süreciyle taşınır; bu yüzden “kültür kanda gelir” demek sosyolojik olarak yanlıştır.

Kültür Hakkında Sık Yapılan Yanılgılar

Aşağıdaki liste, gündelik dilde ve sorularda en sık karşılaşılan hataları doğru kabulle birlikte verir:

• “Kültür yalnızca sanat ve edebiyattır.” Doğrusu: Roman, müzik ve sergi kültürün bir bölümüdür; yeme alışkanlığı, kibarlık ve zaman anlayışı da kültürün ta kendisidir.
• “Kültür ırkla ve kandan taşınır.” Doğrusu: Kültür biyolojik kalıtım değil, öğrenme ve aktarım sonucudur; başka bir toplumda büyüyen çocuk o toplumun kültürünü benimser.
• “Kültür değişmez, eski kalıptır.” Doğrusu: Kültür sürekli yenilenir; iletişim araçlarının dile kattığı yeni kelimeler bile değişimin gündelik kanıtıdır.
• “Benim kültürüm doğrudur, öbürü yanlıştır.” Bu tutumun adı etnosentrizmdir. Sosyoloji, her kültürü kendi ölçünleri içinde anlamayı önerir; bu yaklaşım Kültürel görecelilik dersinin konusudur.
• “Bir toplumda tek tip kültür vardır.” Doğrusu: Aynı toplum içinde yaş, meslek ve yaşam tarzına göre farklılaşan alt kültürler bulunur; bu ayrımın tamamı Alt kültür dersinde ele alınır. Kültürlerin dünya ölçeğindeki farklılaşması için Kültürel çeşitlilik dersine bakabilirsiniz.