Politika faizi

Bu derste para politikasının en önemli aracı olan politika faizini baştan sona işliyoruz: ne olduğu, nasıl belirlendiği, ekonomiye iletim mekanizması ve sık yapılan yanılgılar. Konunun çerçevesini görmek için Makroekonomi dersleri kategorimize, temel kavramlar için ise para politikası nedir? dersimize göz atabilirsin.

Politika Faizi Nedir?

Politika faizi, merkez bankasının finans sistemine borç verirken uyguladığı ve para politikasının yönünü temsil eden referans faiz oranıdır. Türkiye'de bu işlevi, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) bir hafta vadeli repo ihale faizi üstlenir. Amaç, bankaların merkez bankasından para bulma maliyetini belirlemek ve bu maliyet üzerinden ekonomideki tüm faizleri dolaylı yoldan yönlendirmektir.

Adındaki politika sözcüğü önemli bir noktayı vurgular: bu oran, serbest piyasada arz ve taleple oluşmaz; para politikası hedeflerine göre bilinçli biçimde seçilir. Enflasyon hedefin üzerindeyse faiz yükseltilir, ekonomik faaliyet zayıflarsa indirilir. Kararı Türkiye'de Para Politikası Kurulu (PPK) verir; kurul, yıl içinde önceden ilan edilen takvime göre toplanır ve kararını gerekçesiyle birlikte kamuya açıklar. Merkez bankasının kararlarını hangi görevler çerçevesinde aldığını merak ediyorsan merkez bankasının görevleri dersine bakabilirsin.

Politika Faizi Ekonomiye Nasıl Yansır?

Politika faizi doğrudan market raflarındaki fiyatları ya da kredi sözleşmelerini değiştirmez; bankaların para bulma maliyetini etkileyerek zincirleme bir iletim başlatır:

1. Merkez bankası politika faizini değiştirir.
2. Bankaların birbirine borçlandığı gecelik para piyasasındaki faiz bu orana hizalanır; çünkü geçici fon açığına düşen banka, parayı merkez bankasından politika faiziyle temin eder.
3. Bankalar mevduat ve kredi faizlerini yeniden fiyatlar; tahvil faizleri de yön değiştirir.
4. Kredi pahalanınca haneler tüketimi, firmalar yatırım kararlarını geri çeker; toplam talep zayıflar ve fiyat artışlarının temposu yavaşlar.

Somut bir örnekle düşünelim: politika faizi yüzde 40 iken bir bankanın gecelik fon açığını kapatma maliyeti de yüzde 40 dolayındadır. Banka, işletmeye vereceği ticari kredisine bu maliyenin üzerine risk primini ve kar marjını ekleyerek yüzde 55 gibi bir oran belirler. Merkez bankası faizi 5 puan artırdığında bankanın kaynak maliyeti yükselir; kredi faizi de kısa süre içinde yukarı güncellenir.

Oranın piyasada günlük operasyonlarla devreye alınma biçimi ayrı bir derstir; ayrıntı için açık piyasa işlemleri yazımıza bakabilirsin.

Faiz Artırılırsa, İndirilirse Ne Olur?

Politika faizinin yönü, para politikasının genel duruşunu gösterir:

• Faiz artırılırsa: borçlanma pahalanır, tüketim ve yatırım yavaşlar, talep kaynaklı fiyat artışları baskılanır, tasarruf cazip hâle gelir. Bu duruşa daraltıcı para politikası denir.
• Faiz indirilirse: kredi ucuzlar, harcamalar ve yatırımlar canlanır, istihdam desteklenir; ancak aşırı talep enflasyonu yeniden yükseltebilir. Bu duruş genişletici para politikası adını alır.
• Faiz sabit tutulursa: mevcut duruş korunur; beklentilerin sabitlenmesi için kararın gerekçesiyle açıklanması büyük önem taşır.

Reel faiz ve nötr faiz kavramları

Karşılaştırma yaparken iki kavram işine yarar. Reel faiz, nominal faizden enflasyonun çıkarılmasıyla bulunur; enflasyonla mücadelede politika faizinin enflasyonun üzerinde kalması, yani pozitif reel faiz aranır. Nötr faiz ise ekonomiyi ne ısıtan ne soğutan teorik orandır; politika faizinin bu seviyeye göre konumu, duruşun gevşek mi sıkı mı olduğunu gösterir.

Politika Faizi ile Karıştırılan Faiz Türleri

• Politika faizi: merkez bankasının koyduğu referans oran; piyasa faizlerinin pusulasıdır.
• Gecelik piyasa faizi: bankaların birbirine gecelik borçlandığı oran; politika faizinin çevresinde seyreder.
• Mevduat faizi: bankaların mevduat sahibine ödediği oran; politika faiziyle birlikte bankanın kaynak arayışı tarafından belirlenir ve genellikle politika faizinin üzerindedir.
• Kredi faizi: bankaların müşteriye uyguladığı oran; politika faizine fonlama maliyeti, risk primi ve operasyon giderleri eklenerek oluşur.

Özetle politika faizi çekirdek orandır; diğerleri ondan türer ve ondan biraz farklılaşır. Farkın aşırı açıldığı durumlarda merkez bankası zorunlu karşılıklar gibi ek araçlarla da devreye girebilir; o aracın ayrıntısı zorunlu karşılıklar dersindedir.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• Politika faizi ile mevduat faizini aynı sanmak: politika faizi bankalar arası sistemin taban maliyetidir; mevduat faizi ise bankanın kendi kararına bağlıdır ve genellikle daha yüksektir.
• Faiz artışının enflasyonu anında düşüreceğini beklemek: iletim gecikmeli çalışır; etki genellikle birkaç çeyrekte kendini gösterir.
• Faiz düşünce kredilerin ertesi gün ucuzlayacağını sanmak: bankaların kaynak maliyeti ve risk primi süreci yavaşlatır.
• Yüksek faizi her koşulda kötü görmek: enflasyon çok yüksekken yüksek nominal faiz, tasarrufun erimesini önleyen pozitif reel faiz demektir; düşük nominal faiz yüksek enflasyonla birleştiğinde birikim değer kaybeder.
• Faiz kararını maliye politikasıyla karıştırmak: vergiler ve kamu harcamaları hükümetin elindeki araçlardır; politika faizi ise bağımsız merkez bankasının aracıdır. İki politikanın sınırı için maliye politikası nedir? dersine bakabilirsin.