Lasswell modeli

Bu derste iletişim biliminin en bilinen sorusuna dayanan Lasswell modelini baştan sona işliyoruz: kim, ne der, hangi kanaldan, kime, hangi etkiyle? Modelin ortaya çıkışını, beş temel öğesini, somut örneklerle nasıl kullanıldığını ve sık dile getirilen eleştirileri tek tek ele alıyoruz. Modelin diğer yaklaşımlarla ilişkisini görmek isteyenler İletişim dersleri kategorimizdeki serinin tamamına göz atabilir.

Lasswell Modeli Nedir?

Amerikalı siyaset bilimci Harold Lasswell, 1948 yılında yayımladığı "The Structure and Function of Communication in Society" başlıklı çalışmasında bir iletişim eylemini tanımlamak için adıyla anılacak beş soruyu sıraladı: Kim, ne der, hangi kanaldan, kime, hangi etkiyle? Bu soruların İngilizce özgün ifadesi "Who says what in which channel to whom with what effect?" biçimindedir; anahtar kelimelerin W harfiyle başlaması nedeniyle model 5W modeli olarak da bilinir.

Modelin amacı, iletişim eylemini tek bir cümleye sığdırmaktır: her iletişim süreci bu beş soruya yanıt verilerek betimlenebilir. Lasswell, I. Dünya Savaşı propagandasının işleyişini inceleyen (1927 tarihli "Propaganda Technique in the World War" çalışmasıyla tanınan) bir araştırmacıydı; bu geçmiş, modelin özellikle medyanın kitleler üzerindeki etkisine verdiği önemi açıklar. Nitekim toplumda etki yaratmayı amaçlayan kitle iletişimi süreçlerini anlamak için model bugün de sıkça başvurulan bir başlangıç noktasıdır.

Modelin Beş Temel Öğesi

Lasswell'in her sorusu, iletişim sürecinin bir öğesine ve bu öğeyi inceleyen bir araştırma alanına karşılık gelir:

• Kim (Who) → Kaynak: Mesajı üretip gönderen taraf. Kaynağın kim olduğu, güvenilirliği ve statüsü araştırılır; bu alana kontrol analizi denir.
• Ne der (Says What) → Mesaj: İletilen içerik, simgeler ve dil. İçeriğin sistematik incelenmesi içerik analizi alanını oluşturur.
• Hangi kanalda (In Which Channel) → Kanal: Mesajın ulaştığı teknik araç; gazete, radyo, televizyon ya da yüz yüze konuşma. Bu düzeydeki incelemeler kanal (ortam) analizi çerçevesinde yapılır.
• Kime (To Whom) → Alıcı: Mesajın ulaştığı kişi ya da kitle. Kimin dinlediği, izlediği, okuduğu sorusunu inceleyen alan hedef kitle analizidir.
• Hangi etkiyle (With What Effect) → Etki: Mesajın alıcıda bilgi, tutum ve davranış düzeyinde yarattığı değişim. Modelin adeta varlık sebebi olan alan etki analizidir.

Örneklerle Lasswell Modeli

Beş soruyu günlük bir iletişim eylemine uyguladığımızda modelin nasıl çalıştığı hemen görülür:

• Televizyondaki hava durumu bülteni: Kim → Meteoroloji uzmanı; Ne der → Yarının hava durumuna ilişkin bilgi; Hangi kanalda → Televizyon; Kime → Bülteni izleyen kitle; Hangi etkiyle → İzleyicilerin yanlarına şemsiye alması.
• Seçim öncesi miting konuşması: Kim → Aday; Ne der → Vaatler ve sloganlar; Hangi kanalda → Miting alanı ve onu canlı aktaran yayıncı kuruluşlar; Kime → Seçmenler; Hangi etkiyle → Oy verme davranışını etkileme çabası.
• Radyodaki trafik anonsu: Kim → Trafik muhabiri; Ne der → Yoldaki kaza ve yoğunluk bilgisi; Hangi kanalda → Radyo; Kime → Araçtaki dinleyiciler; Hangi etkiyle → Sürücülerin alternatif güzergâh seçmesi.

Son örnekteki kanal ögesi günlük hayatımızın ayrılmaz parçasıdır; radyonun bir iletişim aracı olarak işleyişini merak edenleri İletişim aracı olarak radyo dersine davet ediyoruz.

Modelin Temel Özellikleri

Lasswell modelini sonraki yaklaşımlardan ayıran başlıca nitelikler şunlardır:

• Çizgisel (doğrusal) yapı: İletişim, kaynaktan alıcıya giden tek yönlü bir ok gibi düşünülür; geri besleme ögesi yoktur.
• Betimsel amaç: Model, iletişimin nasıl olması gerektiğini değil, bir iletişim eylemini nasıl tanımlayacağımızı söyler.
• Etki odaklılık: Sürecin son halkası etkidir; model, güçlü medyanın kitle üzerindeki değişimini anlamak ister ve dönemin "medya çok güçlüdür" anlayışını yansıtır.
• Araştırma programı: Beş soru, beş ayrı bilimsel alan (kontrol, içerik, kanal, kitle ve etki analizleri) türetmiştir. Model bu nedenle yalnızca bir şema değil, bir çalışma haritasıdır.

Modelin Eleştirileri ve Eksik Yönleri

Modelin en büyük avantajı olan yalınlık, aynı zamanda en çok eleştirilen yönünü de belirler:

• Geri besleme yoktur: Alıcı, mesajın karşısındaki edilgen bir durak sayılır; alıcının mesaja verdiği yanıt modelde hiç yer almaz.
• Gürültü yoktur: Mesajın yolda bozulması, teknik aksaklık ya da anlam karmaşası gibi süreç içi engeller açıklanamaz.
• Bağlam yoktur: İletişimin geçtiği toplumsal, kültürel ve fiziksel ortam hesaba katılmaz.
• Amaç ve niyet yoktur: Kaynağın neden konuştuğu, neyi hedeflediği beş soru arasında doğrudan yer almaz.

Bu eksikleri gidermek için sonradan modelin sonuna hangi koşullar altında ve hangi amaçla soruları eklenmiştir (Braddock, 1958). Asıl ilerleme ise geri beslemeye dönmüştür: alıcıyı da süreçte söz sahibi kılan Etkileşimsel iletişim modeli ile Osgood-Schramm modeli, Lasswell'in tek yönlülüğünü aşma çabasının ürünüdür. Gürültü kavramını şemaya ilk kez ekleyen yaklaşım ise Shannon-Weaver modeli olmuştur; ancak bu modelin de doğrusal gelenek içinde kaldığını unutmamak gerekir.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Konuyu ilk kez öğrenenlerde şu hatalar sık görülür:

• Mesaj ile kanalı karıştırmak: Mesaj iletilecek içerik, kanal ise içeriğin taşındığı araçtır. Gazete bir kanaldır; gazeteki haber metni bir mesajdır.
• Etkiyi mesajın kendisi sanmak: "Sigara sağlığa zararlıdır" bir mesajdır; izleyicinin sigarayı bırakması ise etkidir. Etki, mesajın içinde değil, alıcıda ortaya çıkar.
• Modeli mutlaka bir çizim sanmak: Lasswell modeli oklarla çizilen bir grafik değil, beş sorudan oluşan bir betimleme önerisidir.
• Modeli iletişimin tam açıklaması sanmak: Beş soru iletişimin iskeletini verir; anlam pazarlığı, geri besleme ve bağlam gibi boyutlar dışarıda kalır.

Lasswell modelini diğer yaklaşımlarla yan yana koymak isteyenler, konunun bütünü için hazırladığımız İletişim modellerinin karşılaştırılması dersine göz atabilir.