Etkileşimsel iletişim modeli

Bu derste iletişim araştırmalarının dönüm noktalarından biri olan etkileşimsel iletişim modelini baştan sona işliyoruz: doğrusal modellerden farkını, geri bildirim ve deneyim alanı kavramlarını, günlük hayattan örneklerle sınırlılıklarını ele alacağız. Modelleri tek tabloda yan yana görmek isteyenler için İletişim modellerinin karşılaştırılması dersimiz ayrıca duruyor. Tüm konulara İletişim dersleri kategorimizden ulaşabilirsin.

Etkileşimsel İletişim Modeli Nedir?

Etkileşimsel model, iletişimi iki yönlü ve döngüsel bir süreç olarak tanımlar. Doğrusal modellerde bulunmayan geri bildirimi sisteme katması, bu modeli öncekilerden ayıran en temel özelliktir. Bu modelde iki taraf da aktiftir: dinleyen kişi, mesajı çözümleyip yorumlayan ve karşılık veren bir taraftır; iletişim kaynaktan alıcıya giden tek yönlü bir ok değil, taraflar arasında dönen bir çembere benzer. Osgood'un dairesel iletişim tasarımından hareketle Wilbur Schramm tarafından insan iletişimine uyarlanan bu yaklaşımın tarihsel ayrıntılarını Osgood-Schramm modeli dersinde bulabilirsin.

Doğrusal Modellerden Farkı: Geri Bildirim

Farkı net görmek için önce "öncesine" bakalım. Shannon-Weaver modeli teknik bir sistemde sinyalin nasıl iletildiğini, Lasswell modeli ise "kim, ne söyledi, hangi kanalla, kime, hangi etkiyle" sorusunu tek yönlü biçimde yanıtlar. Her ikisinde de süreç, mesaj alıcıya ulaştığında biter; alıcının ne anladığı, ne hissettiği modele dahil değildir.

Etkileşimsel model bu eksikliği doldurur: alıcı, mesajı nasıl anladığını gösteren bir yanıt üretir ve bu yanıt kaynağa döner. Geri bildirim sayesinde kaynak, anlatımını düzeltir, hızını ayarlar ya da konuyu yeniden açıklar. Kısaca:

• Doğrusal model: Kaynak → Mesaj → Alıcı. Yanıt yoktur; süreç teslimatla sona erer.
• Etkileşimsel model: Kaynak ⇄ Alıcı. Mesaj gider, yanıt döner; taraflar dönüşümlü olarak kaynak ve alıcı olur, süreç çember gibi sürer.

Modelin Temel Ögeleri

Etkileşimsel modelde iletişim şu ögelerin iş birliğiyle gerçekleşir:

• Kaynak (kodlayıcı): Düşüncesini söze, yazıya ya da jest ve mimiklere dönüştürerek gönderen taraf. Sıra geçtiğinde eski alıcı da kaynağa dönüşür.
• Alıcı (kod çözücü): Gelen işaretleri kendi anlam dünyasında çözen taraf; geri bildirim verdiğinde kodlayıcı işlevi görür.
• Mesaj: Paylaşılmak istenen anlamı taşıyan içerik.
• Kanal: Mesajın aktarıldığı ortam: yüz yüze konuşma, telefon, mesajlaşma uygulaması vb.
• Geri bildirim: Alıcının kaynağa döndürdüğü yanıt; modeli doğrusal modellerden ayıran öge.
• Deneyim alanı: Tarafların bilgi, kültür ve yaşantı birikimi; ortak anlamanın sınırını çizen kavram.

Deneyim Alanı: Anlaşmanın Sınırı Nerede?

Herkes dünyayı kendi geçmişine, kültürüne ve bilgisine göre yorumlar. İki kişinin deneyim alanlarının örtüştüğü bölge, ortak anlamanın gerçekleştiği alandır: örtüşme genişledikçe anlaşmak kolaylaşır, daraldıkça aynı söz bile farklı anlamlar taşır. "Hücre" sözünü biyoloji öğretmeniyle dokuzuncu sınıf öğrencisi yaklaşık aynı alanda anlar; bu sözcüğü ilk kez duyan bir ilkokul çocuğuna ise bir şey iletlemez. Bu yüzden becerikli iletişimciler, karşısındakinin deneyim alanına uygun örnekler seçer ve geri bildirime göre anlatımını yeniler.

Günlük Hayattan Örnekler

Model soyut görünse de her gün kurduğumuz iletişimlerin iskeletidir:

• Telefon konuşması: "Akşam sinemaya gidelim mi?" önerisine gelen "Bugün işim geç bitiyor" yanıtı planı değiştirir; taraflar sırayla kaynak ve alıcıdır.
• Sınıf içi anlatım: Öğrencinin "burayı anlamadım" sorusu bir geri bildirimdir; öğretmen aynı konuyu daha yalın bir örnekle yeniden açıklar.
• Mesajlaşma: Gönderdiğin iletiye gelen emoji, kısa yanıt, hatta cevapsızlık bile birer geri bildirimdir ve sonraki mesajını şekillendirir.
• İş görüşmesi: Adayın anlattığına mülakatçının sorusu ve baş sallaması, konuşmanın akışını anbean yönlendirir.

Güçlü Yönleri ve Sınırlılıkları

Modelin neyi açıkladığını ve neyi açıklayamadığını iki madde hâlinde görmek, soru çözümünde ayırt etmeyi kolaylaştırır:

• Güçlü yönleri: İletişimi tek yönlü bir bildirim olmaktan çıkarıp ortaklaşa bir süreç olarak tanımlar; geri bildirim sayesinde yanlış anlamaların fark edilip düzeltilebileceğini gösterir; tarafları etkin ve eşit özneler olarak görür.
• Sınırlılıkları: Tarafların sırayla konuştuğunu varsayar; oysa gerçek konuşmada iki taraf aynı anda hem gönderir hem alır (kaş çatma, "hı hı" sesleri, göz teması). Bu eşzamanlılığı ancak sonradan geliştirilen işlemsel (transactional) model açıklar. Model ayrıca bağlamı, güç ilişkilerini ve kültürel etkenleri ayrıntılı işlemez; gazete ve radyo gibi kitle iletişim araçlarında geri bildirimin gecikmeli ve zayıf kaldığı gerçeğini de tam karşılamaz. Bu araçları incelemek için İletişim aracı olarak gazete ve İletişim aracı olarak radyo derslerine bakabilirsin.

Kitle iletişiminin genel çerçevesini merak ediyorsan Kitle iletişimi nedir? dersimiz sana iyi bir başlangıç olur.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• "Taraflar aynı anda hem konuşur hem dinler." Bu işlemsel modelin önermesidir; etkileşimsel modelde roller dönüşümlüdür: önce biri kaynak, sonra öteki.
• "Geri bildirim gürültüyü tamamen yok eder." Geri bildirim yalnızca gürültünün ve yanlış anlaşılmanın fark edilmesini sağlar; giderilmesi için kaynağın anlatımını değiştirmesi gerekir.
• "Geri bildirim her zaman sözel olur." Yüz ifadesi, göz teması, susmak, mesajı cevapsız bırakmak da birer geri bildirimdir.
• "Yanıt gelince iletişim başarıyla tamamlanmıştır." Yanıtın gelmesi doğru anlaşıldığını göstermez; alıcı mesajı farklı yorumlayıp yine yanıt vermiş olabilir. Ortak anlam, deneyim alanlarının örtüştüğü ölçüde mümkündür.
• "Etkileşimsel model her iletişim türünü açıklar." Model en iyi yüz yüze ve ikili iletişimi açıklar; alıcı kitleye ulaşan tek yönlü yayınlarda geri bildirim halkası zayıftır.

Özetle etkileşimsel model, iletişimi "bir tarafa bir şey iletilen eylem" olmaktan çıkarıp "iki tarafın dönüşümlü olarak anlam ürettiği süreç" hâline getirmiştir. Modeller arası farkları yan yana görmek için İletişim modellerinin karşılaştırılması dersine geçebilirsin. İletişim, insanı ve toplumu inceleyen alanların da ortak konusudur; ilgili dersler için sosyoloji dersleri sayfamıza da göz atabilirsin.