Gün ve gece

Bu derste gün ve gecenin nasıl oluştuğunu, neden yaklaşık 24 saat sürdüğünü ve gündüz sürelerinin yıl içinde neden değiştiğini sıfırdan anlatıyoruz. Aydınlanma çemberi, gece-gündüz eşitliği ve kutuplardaki altı aylık gündüz gibi merak edilen başlıklar günlük yaşamdan örneklerle işleniyor. Ünitenin tamamını görmek için Astronomi dersleri sayfasına da göz atabilirsiniz.

Gün ve Gece Nedir?

Dünya'nın Güneş'e dönük yarısı gündüz, Güneş'ten uzak ve gölgede kalan yarısı ise gece yaşar. Dünya bir küre olduğu için Güneş ışınları her an yalnızca kürenin bir yarısını aydınlatır; diğer yarısı karanlıkta kalır. Dünya döndükçe üzerindeki her nokta sırayla aydınlık ve karanlık yarılara girer. İşte 'sabah oldu', 'akşam oldu' dememizi sağlayan şey bu sıralı geçiştir.

Gün ve Gece Nasıl Oluşur?

Gün ve geceyi yaratan hareket, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüdür; buna günlük hareket denir. Dünya bu dönüşü batıdan doğuya doğru yapar ve bir turunu Güneş'e göre yaklaşık 24 saatte tamamlar. Dönme yönü bu yüzden önemlidir: Dünya doğuya döndüğü için Güneş, gökyüzünde doğudan doğar ve batıdan batar gibi görünür. Günlük ve yıllık hareketin ayrıntılarına Dünya'nın hareketleri dersinde yer verdik.

Aydınlanma Çemberi

Gündüz ile geceyi birbirinden ayıran hayali çizgiye aydınlanma çemberi denir. Güneş ışınları bu çember üzerinde yatay, yani teğet yönde gelir; çemberin Güneş'e bakan yanında gündüz, arka yanında gece yaşanır. Dünya döndükçe aydınlanma çemberi, yeryüzünde Dünya'nın dönüşünün tersi yönde, yani batıya doğru kayar gibi görünür: bir bölge bu çizgiyi sabah geçerken gün ağarır, akşam geçerken kararır. Yılın çoğu gününde aydınlanma çemberi kutup bölgelerini keser; yalnızca 21 Mart ve 23 Eylül'de iki kutup noktasından da geçer.

Gündüz ve Gece Süreleri Neden Değişir?

Dünya'nın ekseni, yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,5 derece eğiktir. Bu eğiklik sayesinde Güneş ışınları yıl boyunca Dünya'nın aynı enlemine dik gelmez; aydınlanan bölgeler mevsimlerle birlikte kayar. Sonuç, hepimizin bildiği tablodur: Türkiye'de yazın gündüz 15 saati aşarken kışın 9 saatin altına iner. Bu değişimin mevsimlerle bağını Mevsimler dersinde ayrıntılı işliyoruz.

Gece-Gündüz Eşitliği ve Gündönümleri

21 Mart ve 23 Eylül'de Güneş ışınları ekvatora dik gelir, aydınlanma çemberi iki kutuptan geçer ve Dünya'nın her yerinde gündüz ile gece 12'şer saat sürer. Bu tarihlere gece-gündüz eşitliği (ekinoks) denir. 21 Haziran'da Kuzey Yarımküre'de yılın en uzun gündüzü, 21 Aralık'ta ise yılın en kısa gündüzü yaşanır; bu tarihlere gündönümü adı verilir. Güney Yarımküre'de durum tam tersidir.

Kutuplarda Altı Ay Gündüz, Altı Ay Gece

Eksen eğikliğinin en çarpıcı sonucu kutup bölgelerinde görülür. Kuzey Kutbu'nda ilkbahar ortasından sonbahar ortasına kadar Güneş hiç batmaz; bu döneme kutup günü denir. Sonbahar ortasından ilkbahar ortasına kadar da Güneş hiç doğmaz; buna kutup gecesi denir. Nedeni basittir: eğik eksen, kutbu yaklaşık altı ay boyunca aydınlık yarımkürede, sonraki altı ay boyunca gölgedeki yarımkürede tutar.

Gün ve Geceyle İlgili Önemli Ayrıntılar

Yerel saat farkı: Dünya döndüğü için Güneş her boylamda farklı saatte doğar ve batar. Ülkemizde doğudaki bir kentte güneş, batıdaki bir kenttekinden daha erken doğar; fark yaklaşık bir saate yaklaşır. Dünya'daki saat dilimleri de bu dönüşün doğal sonucudur.

Alacakaranlık: Güneş ufkun altına indikten sonra gökyüzü hemen kapkaranlık olmaz; atmosfer, ufkun altındaki Güneş'ten gelen ışığı bir süre daha saçarak loş bir aydınlık bırakır. Sabaha doğru yaşanan benzer duruma şafak ya da tan adı verilir.

Gündüz gökyüzü neden mavidir? Atmosferdeki moleküller, Güneş ışığının mavi bileşenini diğer renklerden çok daha güçlü olarak her yöne saçar. Bu yüzden gökyüzüne baktığımızda mavi ışık görürüz. Bu ışığın üretildiği yeri merak ediyorsanız Güneş'in yapısı dersine bakabilirsiniz.

Gece gökyüzü ve Ay: Güneş batarak gökyüzü kararınca yıldızlar ve gezegenler görünür olur. Ay ise yalnızca gece görülen bir cisim değildir: kendi ışığını yaymaz, Güneş ışığını yansıtır ve çoğu kez gündüz gökyüzünde de seçilir. Ay'ın biçiminin neden değiştiğini Ay'ın evreleri dersinde bulabilirsiniz. Ayrıca Dünya'nın dönüşü ile Ay'ın çekiminin birlikte işlemesi sayesinde kıyılarımızda deniz seviyesi günde yaklaşık iki kez yükselir ve alçalır; ayrıntılar Gelgitler dersindedir.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Gün ve gece, sınav sorularında ve günlük konuşmalarda en çok karıştırılan konulardan biridir. En yaygın yanılgılar şunlardır:

• 'Güneş, Dünya'nın çevresinde dönerek gece ve gündüzü oluşturur.' Hayır: Güneş'in Dünya çevresinde dönmesi söz konusu değildir; gün ve geceyi, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü yaratır.
• 'Gece, Güneş'in söndüğü ya da Dünya'nın Güneş'ten uzaklaştığı zamandır.' Hayır: her an Dünya'nın bir yarısı aydınlıktır. Gece, sizin bölgenizin gölgede kalan yarıya dönmesidir.
• 'Yazın gündüzlerin uzaması, Dünya'nın Güneş'e yaklaşmasındandır.' Hayır: asıl neden eksen eğikliğidir; uzaklıktaki küçük değişimin bu konuda belirleyici etkisi yoktur.
• 'Dünya'nın her yerinde gündüz ve gece süresi aynıdır.' Hayır: süreler enleme ve mevsime göre değişir; 12'şer saat yalnızca ekvatorda ve eşitlik günlerinde geçerlidir.
• 'Ay yalnızca geceleri görünür ve kendi ışığını yayar.' Hayır: Ay, Güneş ışığını yansıtır ve açık havalı günlerde çoğu kez gündüz gökyüzünde de görülür.
• 'Tüm dünyada Güneş aynı saatte doğup batar.' Hayır: boylam farkı nedeniyle her bölgede doğuş ve batış saatleri farklıdır; saat dilimleri bu farkı düzenler.

Gün ve gecenin mantığını kavradıysanız ünitenin devamına hazırsınız demektir. Ay'ın Dünya çevresindeki hareketini Ay'ın hareketleri dersinden takip edebilir, görünümünün neden değiştiğini ise kendi dersinde inceleyebilirsiniz.