Dünya'nın hareketleri

Bu derste Dünya'nın iki temel hareketi olan günlük hareket (kendi ekseni etrafında dönüş) ile yıllık hareketi (Güneş çevresinde dolanım) sıfırdan, örneklerle ve karşılaştırmalarla işliyoruz. Dönüş hızından artık yıla, eksen eğikliğinden sık yapılan hatalara kadar sınava hazırlanan herkesin bilmesi gerekenleri tek yerde topladık. Astronomi konularının tamamı için Astronomi dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

Dünya'nın Hareketleri Nedir?

Dünya, uzayda sabit duran bir gezegen değildir; aynı anda iki büyük hareket yapar. Kendi ekseni etrafındaki dönüşüne günlük hareket, Güneş çevresindeki dolanımına ise yıllık hareket denir. Bu iki hareket; gün ve gecenin oluşmasından mevsimlere, saat dilimlerinden artık yıla kadar gezegenimizdeki pek çok düzenin kaynağıdır. Dünya aynı zamanda Ay ile birlikte bir ikili sistem gibi davranır; Ay'ın kendine özgü hareketlerini ise Ay'ın hareketleri dersimizde ayrıca inceledik.

Günlük Hareket: Dünya'nın Kendi Ekseni Etrafında Dönüşü

Dünya, kutuplardan geçtiği düşünülen ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner. Bu dönüşün bir turu, uzaktaki yıldızlara göre ölçüldüğünde 23 saat 56 dakika 4 saniye sürer; Güneş'e göre hesaplanan ortalama ise bildiğimiz 24 saatlik gündür.

• Yön: Batıdan doğuya; Kuzey Kutbu'nun üstünden bakınca dönüş saat yönünün tersinedir.
• Süre: Yaklaşık 24 saat (yıldız günü: 23 sa 56 dk 4 sn).
• Hız: Ekvator üzerinde saatte yaklaşık 1.670 km; kutuplara doğru azalır.

Bu hareketin en tanıdık sonucu gün ve gecenin birbirini izlemesidir. Gölge boylarının gün içinde değişmesi, canlılardaki uyku-uyanıklık döngüsü ve saat dilimlerinin varlığı da doğrudan dönüşün sonuçlarıdır. Konunun tüm ayrıntıları için Gün ve gece dersimize bakabilirsin.

Yıllık Hareket: Dünya'nın Güneş Çevresinde Dolanımı

Dünya, Güneş'in çekim etkisiyle elips biçimli bir yörünge üzerinde, yine batıdan doğuya doğru dolanır. Güneş çevresindeki bir turunu 365 gün 6 saatte tamamlar. Bu 6 saatler dört yılda bir toplanıp bir gün eder ve o yıl 366 gün çeker: 29 Şubat'ın bulunduğu artık yıl böyle ortaya çıkar.

• Yörünge uzunluğu: Yaklaşık 939 milyon km.
• Ortalama hız: Saniyede yaklaşık 30 km, yani saatte 107 bin km civarı.
• Güneş'e uzaklık: Ocak başında en yakın (günberi, yaklaşık 147,1 milyon km); Temmuz başında en uzak (günöte, yaklaşık 152,1 milyon km).

Yörüngenin elips olması, Dünya'nın Güneş'e uzaklığının yıl boyunca değiştiğini gösterir. Ancak mevsimler bu uzaklık değişiminden değil, eksen eğikliğinden kaynaklanır; nitekim Kuzey Yarımküre kış yaşarken Dünya, Güneş'e en yakın konumundadır. Mevsimlerin oluşumunu Mevsimler dersimizde ayrıntılarıyla anlattık.

Eksen Eğikliği: Hareketlerin Sonuçlarını Belirleyen Etken

Dünya'nın ekseni dik değil, 23°27' (yaklaşık 23,5°) eğik durur; başka bir deyişle ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında 23,5°'lik bir açı vardır. Daha da önemlisi, eksen uzayda yönünü değiştirmeden döner ve yıl boyunca hep aynı gök bölgesine bakar. Eksen tam dik olsaydı Güneş ışınları yıl boyunca hep aynı enleme dik düşer, gündüzle gece her yerde hep eşit olur ve mevsimler yaşanmazdı. Eğiklik sayesinde ışınların düşme açısı yıl içinde değişir; bu değişim, gündüz-gece süre farkını ve mevsimleri doğurur.

Günlük Hareket ile Yıllık Hareket Karşılaştırması

• Dönülen merkez: Günlük hareket kendi ekseninde, yıllık hareket Güneş çevresinde yapılır.
• Süre: Günlük hareket yaklaşık 24 saat, yıllık hareket 365 gün 6 saat sürer.
• Yön: Her ikisi de batıdan doğuyadır.
• Başlıca sonuçlar: Günlük hareket gün-gece, gölge değişimi ve saat dilimlerini; yıllık hareket mevsimleri, artık yılı ve yıl içinde gökyüzü görünümünün değişmesini getirir.
• Güneş'e uzaklık: Günlük hareket sırasında neredeyse sabit kalır; yıllık hareket sırasında günberi ile günöte arasında değişir.

İki hareket, gökyüzü olaylarının da düzenleyicisidir. Ay, Dünya ve Güneş aynı doğrultuya geldiğinde Ay tutulması ya da Güneş tutulması yaşanır. Dünya'nın dönüşü ve Ay'ın çekiminin birlikte etkisiyle oluşan düzenli su yükselişleriyle alçalışları içinse Gelgitler dersimize göz atabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• Güneş'in Dünya çevresinde döndüğünü sanmak: Güneş'in doğup batması görünür bir harekettir; aslında dönen Dünya'dır.
• Mevsimleri Güneş'e yakınlığa bağlamak: Mevsimlerin nedeni 23,5°'lik eksen eğikliğidir; Dünya Güneş'e en yakınken Kuzey Yarımküre kışı yaşamaktadır.
• Artık yılın günlük hareketten kaynaklandığını düşünmek: Kaynağı yıllık harekettir; bir turun 365 gün 6 saat sürmesi, dört yılda bir güne karşılık gelir.
• Dönmenin hissedilmesini beklemek: Biz de Dünya ile birlikte aynı hızla hareket ettiğimiz için dönüşü hissetmeyiz; pürüzsüz yolda sabit hızla giden arabada yolcunun hareketi hissetmemesi gibidir.
• Eğiklik olmasa da mevsimlerin olacağını varsaymak: Eksen dik olsaydı ışınların düşme açısı yıl boyunca değişmez, mevsim değişimi yaşanmazdı.