Ay'ın evreleri

Bu derste Dünya'dan bakıldığında Ay'ın neden her gece farklı şekillerde göründüğünü, yani Ay'ın evrelerini baştan sona işliyoruz. Evrelerin oluşma nedenini, sırasını, her evrenin hangi saatlerde görüldüğünü ve sık karıştırılan noktaları örneklerle anlatıyoruz. Tüm konu anlatımlarımıza Astronomi dersleri sayfasından ulaşabilirsin.

Ay'ın Evreleri Nedir?

Ay'ın evreleri, Ay'ın Dünya'dan bakıldığında aydınlık kısmının her gece farklı boyutta görünmesi demektir. Ay kendi ışığını yaymaz; Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır. Bu yüzden Ay'ın Güneş'e dönük yarısı her zaman aydınlıktır, öbür yarısı ise karanlıktır. Evreler, bu aydınlık yarının Dünya'dan ne kadarlık bölümünün görüldüğünün değişmesinden doğar. Yani Ay'ın gerçek şekli ya da boyutu değişmez; değişen yalnızca bizim gördüğümüz aydınlık bölümdür.

Ay'ın Evreleri Nasıl ve Neden Oluşur?

Ay, Dünya çevresinde yaklaşık 27,3 günde bir dolanır. Ancak bir yeni aydan sonraki yeni aya kadar geçen süre, yani evrelerin baştan sona tekrarlanma süresi yaklaşık 29,5 gündür; bu süreye sinodik ay adı verilir. Farkın nedeni şudur: Ay dolanırken Dünya da Güneş çevresinde ilerlediği için Ay, Dünya'ya göre Güneş ile aynı hizaya dönmek için yaklaşık iki gün daha fazla yol alır. Ay'ın dolanma ve dönme hareketlerinin ayrıntılarını Ay'ın hareketleri dersinde bulabilirsin.

Buradaki en kritik noktayı hemen netleştirelim: Evreler Dünya'nın gölgesinden kaynaklanmaz. Ay'ın herhangi bir evresinde Dünya'nın gölgesi Ay'ın üzerine düşmez; çünkü Ay genellikle Dünya'nın gölge konisinin üstünden ya da altından geçer. Dünya'nın gölgesinin Ay üzerine düşmesi ayrı bir olaydır ve Ay tutulması olarak adlandırılır. Evreler yalnızca Ay, Dünya ve Güneş'in göreli konumundan doğan bir görüntü farkıdır.

Ay'ın Evreleri Sırası

Bir sinodik ay boyunca evreler şu sırayla izlenir:

1. Yeni ay: Ay, Güneş ile Dünya arasındadır. Aydınlık yüzü Güneş'e baktığı için Ay Dünya'dan görünmez.
2. Hilal (artan): Yeni aydan bir-iki gün sonra, gün batımından hemen sonra batı ufkunda ince bir hilal olarak görünür; aydınlık kısım her gece büyür.
3. İlk dördün: Ay'ın yarısı aydınlık görünür. Akşam saatlerinde gökyüzündedir ve gece yarısına doğru batar.
4. Şişkin ay (artan): Yarımdan büyük ama tam olmayan bir aydınlık görünüm; dolunaya doğru büyümeyi sürdürür.
5. Dolunay: Dünya, Güneş ile Ay'ın arasında olacak biçimde hizalanmıştır; Ay'ın aydınlık yüzünün tamamı bize döner. Güneş batarak doğar ve bütün gece görünür.
6. Şişkin ay (azalan): Dolunaydan sonra aydınlık kısım her gece biraz daha küçülür.
7. Son dördün: Yine yarım ay görünür; bu kez gece yarısı doğar ve sabah saatlerine kadar gökyüzünde kalır.
8. Hilal (azalan): Aydınlık kısım incecik bir hâle gelir; şafak saatlerinde doğuda görünür ve kısa sürede yeni aya ulaşır.

Dolunayda Güneş, Dünya ve Ay yaklaşık olarak aynı doğru üzerinde bulunur. Bu hizalanma tam gerçekleşirse Dünya'nın gölgesi Ay üzerine düşer ve Ay tutulması yaşanır; bunun her dolunayda neden olmadığını görmek için Ay tutulması dersine bakabilirsin. Benzer biçimde, yeni ay evresinde hizalanma tam olursa Güneş tutulması olur; ayrıntılar Güneş tutulması dersimizdedir.

Evrelere Göre Ay Ne Zaman ve Nerede Görünür?

Ay her evrede farklı saatlerde göründüğü için bu bilgiler gökyüzünü izleyen biri için çok işe yarar:

• Yeni ay: Güneş ile birlikte doğar ve batar; gökyüzünde gündüz olduğundan gözle görülmez.
• İlk dördün: Öğle sularında doğar, Güneş batarken tepededir, gece yarısı civarında batar.
• Dolunay: Güneş batarak doğar, gece boyunca gökyüzünde kalır, sabaha karşı batar.
• Son dördün: Gece yarısı doğar, sabah gökyüzünde görünür, öğle sularında batar.

Bu sıralamayı kolayca hatırlamak için şunu düşünebilirsin: Ay her gece ortalama 50 dakika kadar geç doğar. Bu yüzden artan evreler akşamın, dolunay bütün gecenin, azalan evreler ise sabahın Ay'ıdır. Gök cisimlerinin doğuş ve batış saatlerinin gündüzün uzunluğuyla ilişkisini merak ediyorsan Gün ve gece dersimize göz at.

Kuzey ve Güney Yarımkürelerde Hilalin Görünümü

Türkiye'nin de içinde bulunduğu Kuzey Yarımküre'den bakıldığında artan hilalin aydınlık kenarı sağda, azalan hilalin aydınlık kenarı solda görünür. Güney Yarımküre'de ise görüntü tam tersine döner; aynı hilal aydınlık kenarı solda olacak biçimde izlenir. Bu yüzden gördüğün bir ay fotoğrafının hangi yarımküreden çekildiğini sorgulamak gerekir. "Artan ay sağdan dolar" cümlesi yalnızca Kuzey Yarımküre için geçerlidir.

Ay'ın Evreleri Hakkında Sık Yapılan Hatalar

Ay evreleri, sınav sorularında ve günlük konuşmalarda en çok yanlış bilinen konulardan biridir. En yaygın yanılgılar şunlardır:

• "Evreler Dünya'nın gölgesinden olur" yanılgısı: Dünya'nın gölgesi evrelerle ilgisi olmayan, yalnızca Ay tutulmasında devreye giren bir olgudur. Evreler göreli konumdan doğan görüntü farkıdır.
• "Ay'ın bir tarafı hep karanlıktır" yanılgısı: Ay'ın her noktası ay boyunca yaklaşık iki hafta aydınlık, iki hafta karanlık kalır; sürekli karanlık kalan sabit bir bölge yoktur.
• "Ay görünmüyorsa gökyüzünde değildir" yanılgısı: Yeni ay evresinde Ay aslında gökyüzündedir; yalnızca aydınlık yüzü Güneş'e dönük olduğu için görülemez.
• "Dolunay insan davranışlarını etkiler" inancı: Dolunayın insanlar üzerinde özel bir etkisi olduğuna dair bilimsel bir bulgu yoktur; bu yaygın bir hurafedir.
• "Evreler Ay'ın uzaklığının değişmesinden olur" yanılgısı: Ay'ın Dünya'ya uzaklığı eliptik yörüngesi nedeniyle az da olsa değişir; ancak evreler uzaklıktan değil, aydınlanma açısından kaynaklanır.

Ay'ın evreleri günlük yaşamı da etkiler: Hicri takvim ay başlangıçlarını hilalin görülmesine dayandırır ve Ramazan gibi dini günler bu takvime göre belirlenir. Ayrıca dolunay ve yeni ay dönemlerinde Ay ile Güneş'in çekim kuvvetleri aynı doğrultuda etki ettiğinden Gelgitler en güçlü hâlini alır.